बालचित्रकर्ती ऋचा पोतदार

ऋचा पोतदार या अवघ्या नऊ वर्षाच्या चित्रकर्तीनं चित्रकला क्षेत्रात आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे. नामवंत चित्रकारही हरखून जातील इतकी छान चित्र तिनं साकारलीत. आजवर वेगवेगळ्या स्पर्धातही तिनं घवघवीत यश मिळवलंय. सुप्रसिद्ध कवयित्री आणि लेखिका अंजली कुलकर्णी यांनी ‘चपराक’च्या वाचकांना करून दिलेली ऋचाची ही ओळख.
 
बालचित्रकर्ती ऋचा पुष्कराज पोतदार. वय वर्षे नऊ. प्रसिद्ध ग्रामीण कथाकार श्री. बबन पोतदार यांची नात. इव्हेंटस्चे मॅनेजमेंट बघणारे पुष्कराज आणि वैद्यकीय व्यवसाय करणार्‍या डॉ. दिप्ती यांची एकुलती एक लाडकी कन्या. मात्र लाडकी असली तरी लाडावलेली नाही तर गुणांनी लगडलेली सुपुत्री.
घरात साहित्य संस्कृतीचा दरवळ झेलतच ऋचा वाढते आहे. त्यामुळे कलागुणांची जोपासना करण्याचं बाळकडू तिला घरातंच मिळालंय. चित्रकलेचा वारसा तिला तिच्या आजोळच्या घराण्याकडून मिळाला. सध्या ऋचा श्री श्री रविशंकर विद्यामंदिरात चौथ्या इयत्तेत शिक्षण घेत आहे; मात्र तिनं साकारलेली सुंंदर सुंदर चित्रं बघितली तर लक्षात येतं की, चित्रकलेतली तिची इयत्ता फार वरची आहे. केवळ नऊ वर्षांच्या मुलीनं चितारलेली ही चित्रं आहेत, यावर विश्‍वास बसू नये एवढी जिवंत आणि रसरशीत चित्रं ऋचानं काढली आहेत.
अवघ्या तिसर्‍या वर्षी ऋचानं बोटात कुंचला पकडला. सुंदर सुंदर रंगांच्या रेघोट्यांनी तिला मोहून टाकलं आणि तेव्हापासून ऋचा रंगांच्या दुनियेेत मनापासून रमू लागली. तिच्या आईबाबांनी तिची चित्र काढण्याची आवड ओळखली आणि चित्रकलेचं सामान तिच्यासमोर ठेवलं. बाबांनी कॅनव्हास आणून दिला. ऋचा हरखूनच गेली. ऑईल पेस्टल, वॉटर कलर, पोस्टर कलर, चारकोल, ऍक्रॅलिक अशा विविध प्रकारांमध्ये ती स्वतःची चित्रकला खुलवू लागली. तशी जात्याच ती गुणवान पण आईने आवर्जून करून घेतलेल्या सरावामुळे आणि महालक्ष्मी पवार, बापू घावरे, स्वप्ना जोशी, सुहास पंडित, आदित्य बेगमपुरे, जयंत बेगमपुरे अशा मोठ्या कलाकारांच्या मार्गदर्शनामुळे ऋचाच्या बोटांत सफाई आणि नजरेत समज निर्माण झाली. गेल्या सहा वर्षांत या एवढ्याशा चिमुरडीने चित्रकलेच्या क्षेत्रात घेतलेली झेप पाहिली तर आपण थक्क होतो.
ऋचाला नेहरू युवा केंद्र भारत सरकार कला आणि क्रीडा मंत्रालयाने ‘उत्कृष्ठ बालकलाकार’ म्हणून गौरविलं आहे. विशेष म्हणजे, केंद्रीय नियोजन आयोगाचे सदस्य, पुणे विद्यापीठाचे माजी कुलगुरू डॉ. नरेंद्र जाधव यांच्या हस्ते तिला हा पुरस्कार मिळाला आहे. आंध्र प्रदेशच्या अ. भा. चित्रकला स्पर्धेत तिला ‘सुवर्णपदक’ प्राप्त झाले आहे, तर महाराष्ट्र राज्य सरकारच्या ‘बालश्री पुरस्कार’ आणि सुवर्णपदकाचीही ती मानकरी ठरली आहे. गुजरात राज्यातील एका सुंदर हस्ताक्षर स्पर्धा आणि चित्रकला स्पर्धेतही तिला सुयश मिळाले आहे, तर दै. ‘केसरी’च्या चित्रकला स्पर्धेत तिने पहिल्या क्रमांकाचे बक्षीस पटकावले आहे. भारतीय जनता पार्टीने आयोजित केलेल्या चित्रकला स्पर्धेत तिला पहिला नंबर मिळाला होता तर ‘ऍरेजमेंट इव्हेंटस् मॅनेजमेंट’तर्फे झालेल्या ‘बालमनातील चित्र’ या प्रदर्शनात तिच्या चित्रांचे जाणकारांनी कौतुक केले होते. ‘आर्ट मॅजिक’ नावाच्या संस्थेनं आयोजित केलेल्या प्रदर्शनातूनही सलग दोन वर्षं तिनं उत्साहानं भाग घेतला होता. ‘भारती ऍक्सा’च्या वतीने आयोजित स्पर्धेत तब्बल पाच हजार चित्रांतून तिच्या चित्रांची सार्थ निवड झाली होती; एवढंच नाही तर अवघ्या पाचव्या वर्षी दै. ‘पुढारी’ने तिची पाच चित्रं प्रकाशित केली होती. तसंच श्री शिवाजी स्काऊट ग्राऊंडतर्फे गणेशमूर्ती बनवण्याच्या स्पर्धेत तिने पहिला क्रमांक सोडला नव्हता. त्याशिवाय चिन्मय मिशनच्या गीता पठण स्पर्धेतही तिने उज्ज्वल यश प्राप्त केलं होतं. 
ऋचाची चित्रं बघितली तर साधारणपणे ऋचा निसर्गचित्रांमध्ये अधिक रमते असं दिसतं. निसर्गातले सूक्ष्म तपशील ती अगदी बारकाईनं भरताना दिसते. त्यावरून तिच्या सूक्ष्म निरीक्षण क्षमतेची कल्पना येते. तिची चित्रांची जाणही उत्तम आहे. याशिवाय मानवी चेहरे आणि मानवी आकृती काढण्यातही ती वाकबगार आहे.
चित्रकलेतील ऋचाचा सफाईदारपणा, कष्ट करण्याची तयारी आणि प्रगल्भता खरोखर वाखाणण्याजोगी आहेच परंतु शाळेच्या अभ्यासातही ती बिलकूल मागे नाही. श्री श्री रविशंकर विद्या मंदिरातील शुभांगी करवीर, स्मिता राहणे, जितेंद्र मोडवे, संदीप वानखेडे, दुर्गा मेनपुरे हे शिक्षक तिचे सतत कौतुक करत असतात, तिला प्रोत्साहन देत असतात.
खरोखर अशा शांत, समंजस, हुषार, गुणवान बाल कलावतीचं कौतुक कुणाला वाटणार नाही? ऋचाची कला दिवसेंदिवस अशीच बहरत जावो हेच तिला शुभाशीर्वाद! 
- अंजली कुलकर्णी, पुणे
99220 72158

रद्दीवाला आणि बारवालाही संमेलनाध्यक्षपदाच्या निवडणुकीत

सध्या संमेलनाध्यक्ष पदाच्या निवडणुकीत जो तो उठतोय आणि अर्ज भरतोय. आपला साहित्याशी कसा संबंध आहे हे ठासून सांगतोय. इथून पुढे रद्दीवाले आणि बारवालेही अर्ज भरायला कमी करणार नाहीत. ते ही आपला साहित्याशी असलेला संबंध सांगतीलच. संमेलनाच्या समकालीन वास्तवावर खुशखुशीत शैलीत भाष्य करणारा महाराष्ट्रातील सुप्रसिद्ध साहित्यिक आणि वक्ते प्रा.मिलिंद जोशी यांचा हा खमंग लेख! 
आज 'साहित्य चपराक' दिवाळी अंकाचे प्रकाशन पुण्यात होत आहे. मिलिंद जोशी हे आजच्या सोहळ्यातील प्रमुख वक्ते आहेत. त्यांचा या अंकातील लेख मुद्दाम देतोय. अवश्य वाचा. 

साहित्यचावडी येथे आगामी अखिल भारतीय मराठी साहित्य संमेलन होणार असल्याची वार्ता पसरली तेव्हा सर्वांनाच आनंद झाला. या संमेलनाचे वेगळेपण म्हणजे मर्तिकाचे (मयतीचे) सामान विकणार्‍या ‘वैकुंठ साहित्य संघ’ या व्यापारी कंपनीला संमेलनाचे यजमानपद मिळाले. तेव्हा अनेकांची बोटे तोंडात गेली. यांचा आणि साहित्याचा संबंध काय? असा प्रश्‍नही विचारला गेला; तेव्हा वैकुंठ साहित्य संघाचे संचालक डॉ. यम म्हणाले, ‘‘साहित्याशी संबंध नसताना पदाधिकारी साहित्य महामंडळावर काम करू शकतात तर आमची पात्रता त्यांच्यापेक्षा जास्त आहे. कारण आम्ही अंत्यविधीचे सामान थेट विकतो. आमचा या ना त्या प्रकारे साहित्याशी संबंध आहे.’’ तेव्हा सर्वांचीच बोलती बंद झाली. महामंडळाच्या पदाधिकार्‍यांनी साधी नाराजीही व्यक्त केली नाही कारण डॉ. यम ही मालदार पार्टी असल्याने त्यांना दुखावले तर आपल्या फुकटेगिरीला चाप बसेल आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांची कंत्राटे मिळणार नाहीत. तीन पानांच्या संहितेसाठी तीस हजार रूपये उकळता येणार नाहीत. म्हणून त्यांनी (फुकटचे) मूग गिळून गप्प असण्यातच धन्यता मानली. कारण समन्वयाशिवाय ‘अनन्वयाचे’ दुकान चालणार नाही, याची त्यांना खात्री होती. साहित्य संमेलनांना मिळणारी अफाट प्रसिद्धी कॅश करण्यासाठी डॉ. यम यांनी वयस्कर साहित्यिकांसाठी एक भन्नाट योजना जाहीर केली. ‘निरोपाचा क्षण जवळ आला आहे हे कळताच आम्हाला फोन करा. तुमची पुढची सगळी व्यवस्था वैकुंठ साहित्य संघातर्फे केली जाईल. तुमच्या  फोटोसह बातम्या छापून आणू. मृत्युलेख प्रसिद्ध होईल याची जबाबदारी घेऊ. श्रद्धांजली सभेचे आयोजन करू. साहित्यिक इतमामात (अत्यंत कमी लोकांच्या उपस्थितीत) तुमचे अंत्यसंस्कार करू. तुमच्या नावे एक स्मृती प्रतिष्ठान काढू. दरवर्षी साहित्यिकाला पुरस्कार देऊ, वगैरे, वगैरे.... या योजनेत अंत्यसंस्काराखेरीज प्रत्येक गोष्टीसाठी रेट कार्ड होते. त्यामुळे माध्यमांनी बरीच टीका वगैरे केली. तेव्हा डॉक्टर यम यांनी ‘‘तुम्ही लेखक मानधनाशिवाय लिहिता का? एकतरी गोष्ट मोफत करता का? मग आम्ही तरी मोफत का द्यावी?’’ असा सवाल उपस्थित केल्यानंतर साहित्यिकांनी हू की चू सुद्धा केलं नाही. कारण संमेलनाच्या काळात पंचतारांकित सुविधांवर गदा येण्यापेक्षा मौन राखलेलेच बरे, असा पवित्रा अनेकांनी घेतला.
अध्यक्षपदाच्या निवडणुकीचा कार्यक्रम जाहीर झाला तेव्हा अनेकांच्या भुवया उंचावल्या. प्रत्येकाला आपण आजवर केलेल्या अतुलनीय साहित्यसेवेचे स्मरण होऊ लागले. पहिल्याच दिवशी मनोहर रद्दीवाले यांनी अर्ज दाखल केला. पत्रकारांनी त्यांना उमेदवारीमागची भूमिका विचारली तेव्हा ते म्हणाले, ‘‘नव्या साहित्याला जागा करून देण्याचे काम गेली अनेक वर्षे मी निष्ठेने करीत आलो आहे. आम्ही रद्दीचा व्यवसाय केला नसता तर साहित्य क्षेत्रात कचर्‍याचे ढीग लागले असते. आपल्या महाराष्ट्रातील अनेक शहरांना स्मार्ट सिटी बनवण्यात त्यामुळे मोठा अडथळा निर्माण झाला असता! आजकाल पूर्वीच्या तुलनेत रद्दीचे प्रमाण कमी झाले आहे, कारण त्याकाळात लेखकांना एखादे पुस्तक किमान चारपाचवेळा तरी लिहून काढावे लागायचे. संपादकीय संस्कार करणार्‍या संपादकांच्या धाकामुळे ते करायचेही. कारण त्याशिवाय पुस्तकच प्रसिद्ध व्हायचे नाही. आज पैसे फेकले की प्रकाशक पुस्तक काढायला तयार होतात. त्यामुळे रद्दी तयार होत नाही. अर्थात ते पुस्तक प्रसिद्ध झाल्यावर बातम्या आणि परीक्षणे छापून आली की लेखकाची बायको ती पुस्तके रद्दीत घालते हा भाग वेगळा; पण सृजनाच्या रद्दीची सर निर्मितीनंतरच्या रद्दीला येत नाही. गेली पन्नास वर्षे केवळ मराठी हस्तलिखिते, मराठी पुस्तके आणि मराठी वृत्तपत्रे यांच्याच रद्दीचा व्यवसाय मी करत आलो आहे. हे माझे भाषाप्रेम आपण लक्षात घेतले पाहिजे. नव्या सृजनासाठी अवकाश निर्माण करण्याचे काम रद्दीवाले करीत आहेत. समीक्षकांनीही रद्दी साहित्याकडे दुर्लक्षच केले आणि आम्हा रद्दीवाल्यांकडेही! पण त्यांनी एक लक्षात ठेवावे. त्यांच्या ग्रंथांना नेहमी आमच्याकडेच मोठी जागा मिळालेली आहे. तेव्हा साहित्य परिसर स्वच्छ करणार्‍या आणि नवतेच्या स्वागतासाठी आसुसलेल्या आम्हा सर्व रद्दीवाल्यांचा एक प्रतिनिधी म्हणून मी ही निवडणूक लढविणार आहे.’’ त्यांची भूमिका ऐकून पत्रकारही अचंबित झाले.
एक पत्रकार धीर एकवटून म्हणाला, ‘‘आपण संमेलनाध्यक्ष झाल्यानंतर संमेलनाच्या स्वरूपात काय बदल करणार आहात?’’
मनोहर रद्दीवाले नम्रपणे म्हणाले, ‘‘रद्दीसाहित्य ः कालचे आणि आजचे’ या विषयावर परिसंवाद घ्यायला लावणार आहोत. मराठीतल्या नामवंत समीक्षकांच्या सहकार्याने ‘रद्दी ः एक अन्वयार्थ’, ‘पुनःरद्दी’ असे ग्रंथ संपादित करणार आहोत. रद्दीवाले आणि साहित्यिकांच्या पत्नी यांच्यात सुसंवाद घडवून त्यांची घरे धूळ आणि वाळवीपासून कशी सुरक्षित राहतील याची काळजी घेणार आहोत. तिसरी महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे या निवडणुकीसाठीची मतदार यादी बदलली पाहिजे असा आग्रह आम्ही धरणार आहोत. कारण त्यात रद्दी लोकांना स्थान आहे पण रद्दीवाल्यांना नाही. हा सांस्कृतिक भेद आम्ही कधीही सहन करणार नाही. आपण नेहमी साहित्य संस्थेच्या पदाधिकार्‍यांना नावे ठेवतो. फुकटे म्हणून त्यांचा उल्लेख करतो. त्यांना इतर काही कामे नसल्यामुळे ते आपला वेळ संस्थेसाठी देतात हे खरे असले तरी वेळ देतात ही किती महत्त्वाची गोष्ट आहे. त्यांचा सन्मान आमच्या संघटनेतर्फे केला जाईल. साहित्यिकांची आपण ग्रंथतुला करतो आणि ते ग्रंथ आपण एखाद्या ग्रंथालयाला भेट म्हणून देतो. आम्ही पदाधिकार्‍यांची रद्दीतुला करणार आहोत आणि त्यांच्या वजनाएवढी रद्दी विकून ते पैसे त्यांनाच देणार आहोत.’’
त्यावर जनमान्य जनशक्ती या वृत्तपत्राचा पत्रकार खोचकपणे म्हणाला, ‘‘अशा उपक्रमांतून संमेलन ‘अर्थपूर्ण’ करण्याचा आपला मानस आहे का?’’ त्यावर मनोहर रद्दीवाले म्हणाले, ‘‘संमेलनातून ‘अर्थ’वजा केला तर संमेलनाला पूर्णत्व येईल का? या अर्थाचा अनर्थ करण्याची सवयच तुम्हा मंडळींना लागली आहे.’’
‘‘आणखी कोणता अभिनव उपक्रम करणार आहात?’’ या पत्रकाराच्या प्रश्‍नावर क्षणाचाही विलंब न करता मनोहरपंत म्हणाले, ‘‘भाषा भवनाप्रमाणेच रद्दी भवनाच्या उभारणीसाठी मी पुढाकार घेईन. त्याशिवाय नवतेच्या प्रतिष्ठेची सद्दी निर्माण होणार नाही.’’
रद्दीवाल्यांच्या संघटनेचे मनोहर रद्दीवाले यांची वाङमयीन आणि वैचारिक बैठक पाहून पत्रकार आवाक झाले.
रद्दीवाले अर्ज भरून बाहेर पडणार एवढ्यात त्यांना निवडणूक अधिकार्‍यांनी बोलावून घेतले. अर्जात काही चूक तर राहिली नाही ना? असा प्रश्‍न रद्दीवाल्यांना पडला. तेव्हा निवडणूक अधिकारी म्हणाले, ‘‘अर्ज भरल्यानंतर मी प्रत्येक उमेदवाराला खडीसाखर देतो. ती देतानाचा फोटो मग आम्ही वृत्तपत्राकडे पाठवतो. कारण अलीकडे अर्ज स्वीकार करतानाचे वगैरे फोटो ते छापत नाहीत... त्यांना ऑफ बीट फोटो लागतात ना! आम्ही निवडणुकीच्या काळात मरमर काम करायचे, आमचा फोटो नको का छापून यायला?’’
रद्दीवाल्यांना अधिकार्‍यांची दया आली. तेव्हा ते म्हणाले, ‘‘आम्ही उमेदवार सारखे फोटोत झळकत असतो. प्रसिद्घी तर इतकी मिळते की विचारूच नका. निवडणूक लागल्यापासून ती संपेपर्यंत आलेल्या बातम्यांचा कॉलम सेंटीमिटरच्या जाहिरातीच्या स्वरूपात विचार केला तर काही कोटींची प्रसिद्धी मिळते आम्हाला. तुम्हाला तर मिळालीच पाहिजे. पण खडीसाखरेऐवजी पेढा ठेवला असता तर?’’
निवडणूक अधिकारी हताशपणे म्हणाले, ‘‘बजेटमध्ये नाही ना बसत!’’
त्यावर रद्दीवाले म्हणाले, ‘‘स्पॉन्सर बघा ना एखादा!’’
निवडणूक अधिकारी म्हणाले, ‘‘नको हो, त्यामुळे पदाधिकार्‍यांच्या वर्तन स्वातंत्र्यावर गदा येते. एकवेळ लेखकाच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्याचा विचार नाही झाला तरी चालेल पण पदाधिकार्‍यांच्या वर्तन स्वातंत्र्यावर मात्र घाला येता कामा नये अशी आमची भूमिका आहे.’’
निवडणूक अधिकार्‍यांनी रद्दीवाल्यांना खडीसाखर घालताना मस्त पोज दिली. कॅमेर्‍यांचा लखलखाट झाला. रद्दीवाले खूश झाले. पत्रकारांनी काढता पाय घेतला. रद्दीवालेही त्यांच्या दुकानात गेले.
दुसर्‍या दिवशी चार वाजता पेगेन बारवाला संमेलनाध्यक्ष पदासाठी अर्ज भरतात हे समजताच एकच खळबळ उडाली. पेगेन बारवाला यांचा स्वतःच्या मालकीचा बार असला तरी ‘मद्यार्क निर्मिती-व्यवसायाच्या नव्या वाटा’, ‘मद्यालयातील आचारसंहिता’ यासारखी  त्यांची पुस्तकेही प्रकाशित झाली होती. त्यांच्या ‘मद्यधुंद’ या कादंबरीला सर्व नामवंत संस्थांचे पुरस्कार मिळालेले होते. ‘मी आज मद्य प्याले’ या त्यांच्या कवितासंग्रहावर वाङमय चौर्याचा आरोप झाल्यामुळे तो बराच गाजला होता. पेगेन बारवाला यांची ख्याती होती ती त्यांच्या बारमध्ये त्यांनी साहित्यिकांसाठी केलेल्या स्वतंत्र दालनामुळे. आजवर अनेक ज्येष्ठ, श्रेष्ठ आणि नवोदित साहित्यिकांनी त्यांच्या बारमध्ये हजेरी लावून सवलतींचा लाभ घेतला होता. त्यामुळे सर्वांनाच त्यांच्याविषयी ममत्त्व वाटत होते.
ते अर्ज भरण्यासाठी कार्यालयात आले तेव्हा त्यांचे सूचक आणि अनुमोदक त्यांच्या आदरातिथ्याचा आणि तीर्थाचा लाभ घेऊन आल्यामुळे डोलत होते. ललित साहित्याच्या भाषेत सांगायचे तर त्यांची प्रतितिविक्षांनी सुरू होती. त्यांच्या आरक्त डोळ्यात निवडणुकींचीच धुंदी होती.
पेगेन बारवालांनी आपला अर्ज अधिकार्‍यांकडे सुपूर्त केला. नेहमीप्रमाणे खडीसाखर खाऊ घालण्याचा कार्यक्रम झाला. फोटो निघाले. पत्रकार परिषद सुरू झाली.
‘‘आपला आणि साहित्याचा संबंध काय? आपण ही निवडणूक का लढवित आहात?’’ पत्रकारांनी विचारले.
पेगेन बारवाला म्हणाले, ‘‘केवळ ललित साहित्यालाच साहित्य म्हणण्याची जी चुकीची प्रथा पडली आहे ती बदलण्याची गरज आहे. मद्य साहित्य हेही एक प्रकारचे साहित्यच आहे. तेच आद्य साहित्य आहे. हेच मी संमेलनाच्या व्यासपीठावरून सांगणार आहे. मद्य हे केवळ आद्य साहित्य नाही तर सद्य साहित्य आहे. एकाअर्थाने ते समकालीन आहे. स्फूर्तिची अभिव्यक्ती हेच साहित्याचे प्रयोजन आहे. त्या साहित्यिकाची मती गुंुग करून त्याच्या निर्मितीची गती वाढविण्याची स्थिती निर्माण करणे हे काम मद्य साहित्याने आदीम काळापासून केलेले आहे. साहित्य निर्मितीत दोन प्रेरणा महत्त्वाच्या असतात. एक आतली आणि दुसरी बाहेरची. आतल्या प्रेरणेला बाहेर आणण्यासाठी बाहेरून एका प्रेरणेचे अंतर्गमन आवश्यक आहे. माझ्या ‘प्रेरणेचा सिद्धांत’ या ग्रंथात त्याचे मी साधार विवेचन केलेले आहे. ‘अंतःप्रेरणा आणि बाह्यप्रेरणा ः मद्याच्या साक्षीने - एक चिकित्सक अभ्यास’ या विषयावर माझ्या मार्गदर्शनाखाली एक विद्यार्थी पीएचडीही करीत आहे. साधे कथेचे उदाहरण घ्या. आम्ही नेहमी सांगतो, कथेत ‘कलाद्रव्य’ आणि ‘कथाद्रव्य’ असले पाहिजे. तरच ती कथा ताकतीची होते. या दोन्ही शब्दप्रयोगात आस्वादक समीक्षकांनी ‘द्रव्य’ या गोष्टीला तितकेच महत्त्व दिले आहे हे आपण समजून घेतले पाहिजे. एखाद्या साहित्य प्रकारामागची तात्त्विक भूमिका समजाऊन न घेता त्या साहित्य प्रकाराला निकालात काढणे हा वाङमयीन दहशतवादच आहे. तो आम्ही कधीही सहन करणार नाही.’’
पेगेन बारवालांच्या सूचक आणि अनुमोदकांनी टाळ्यांचा कडकडाट केला. त्यांनी काहीही बरळू नये यासाठी त्यांनी त्यांना वाईनची चॉकलेट दिली. ती खाताच ‘ग्लानी येणे’ या वाक्प्रचाराची अनुभूती त्यांनी घेतली.
पत्रकारांना पेगेन बारवालाची भूमिका पटत नव्हती. एक पत्रकार त्यांना म्हणाला, ‘‘आपण एकदम मोठ्या संमेलनाच्या अध्यक्षपदासाठीच उभे राहता आहात! विभागीय संमेलनातून सर्वांची एकप्रकारची मनोभूमिका तयार करून मगच आपण या निवडणुकीत उतरायला हवे होते असे वाटत नाही का?’’
त्यावर बारवाला म्हणाले, ‘‘मद्य आणि साहित्य यात हाच मूलभूत फरक आहे. मद्य प्राशन करताना सतत आपल्या मर्यादांचे भान ठेवावे लागते. साहित्यात ते ठेवण्याची गरज नसते. बेभान झाल्याशिवाय साहित्यनिर्मिती करता येत नाही. आजच्या काळात प्रत्येक लेखकाने आपल्या मर्यादेचे भान ठेवायचे ठरवले तर संमेलने अध्यक्षांशिवायच पार पाडावी लागतील. आपली मर्यादा माहीत असूनही लोक या निवडणुकीत उतरतात. म्हणूनच गंमत आहे.’’
तात्त्विक विवेचनात पेगेन बारवाला कुठेच कमी पडत नाहीत हे पत्रकारांच्या लक्षात आले.
‘‘आपल्या अध्यक्षीय भाषणात आपण कोणता मुद्दा मांडणार आहात?’’
‘‘मित्रहो, जागतिकीकरणाने आपल्या जगण्याचे वैराण वाळवंट करून टाकले आहे. आपल्या मुळांपासून आपण तुटत चाललो आहोत. रूटस् नष्ट होणं म्हणजे संस्कृतीच्या मुळावरच घाव आहे असं मी मानतो. माझ्या अध्यक्षीय भाषणात या ‘मुळांविषयी’ मी मूलभूत विचार मांडणार आहे.’’
‘‘आपल्याकडे साहित्यिकाचे साहित्यिक आयुष्य आणि वैयक्तिक आयुष्य यांच्यात कारण नसताना गल्लत केली जाते. वैयक्तिकांकडून विश्‍वात्मकाकडे  पाहता आले पाहिजे. मी या संमेनाध्यक्षपदासाठी उभा आहे तो साहित्यिक आणि साहित्यिक कार्यकर्ता म्हणून. मी निर्माण केलेली ‘मद्यसाहित्य’संपदा आपण वाचलीच आहे. मराठी साहित्यात हा नवा प्रवाह आणण्याचे श्रेय मलाच आहे.
साहित्यिक कार्यकर्ता या नात्याने सर्जनाच्या मुळाशी माझा जवळचा संबंध आहे. माझा स्वतःच्या मालकीचा बार आहे, हे आपण जाणताच. लोक जाहीरपणे त्याचा उल्लेख टाळतात पण बरेच विचारवंत, लेखक जाहीर कार्यक्रम संपला की आमच्याच बारमध्ये येतात. त्यांची सार्वजनिक कुचंबना होऊ नये म्हणून मी त्यांच्यासाठी स्वतंत्र कक्ष निर्माण केलेला आहे. थोडेसे रसपान झाले की या प्रतिभावंतांना भन्नाट कल्पना सूचतात. त्या कल्पना सूचण्याची प्रक्रिया इथेच घडते. सर्जनाचा कोंब इथेच फुटतो. अनेक थोर साहित्यिकांना त्यांच्या कादंबर्‍यांची, कथांची, नाटकांची बीजं इथंच सूचलेली आहेत. त्या सर्जनाच्या मुळाशी आमच्या बारचा जवळचा संबंध आहे. प्रसिद्ध समीक्षक वा. ह. भरकटू यांनी ‘मद्यस्थान माहात्म्य’ या ग्रंथात त्यासंबंधीचे अर्थपूर्ण विवेचन केलेले आहे. मी एका अर्थाने साहित्यिक आहे. बारच्या माध्यमातून मी साहित्य आणि साहित्यिकांची सेवा करीत आहे. त्यामुळे मी साहित्यिक कार्यकर्ता आहे आणि मुख्य म्हणजे साहित्यनिर्मितीच्या उगमाशी माझा थेट संबंध आहे. हा त्रिविध अन्योन्य संबंध विचारात घेऊन मतदार मला निवडूण देतील याची मला खात्री आहे.’’
पेगेन बारवालांचे चिरेबंदी विवेचन ऐकून सर्वांचीच बोलती बंद झाली. साहित्य आणि साहित्य निर्मितीच्या प्रेरणा, सर्जनाची उगमस्थानं याविषयीचं इतकं साधार व्याख्यान यापूर्वी कोणीच ऐकलं नव्हतं.
तेवढ्यात कार्यालयातला फोन वाजला. सेवकाने तो उचलला.
‘‘कोण बोलताय?’’ सेवकाने विचारले.
‘‘मी हॉटेल एकांतचा मालक बोलतोय. प्रा. सतत प्रकरणे.’’
‘‘काय काम आहे आपलं?’’
‘‘मी संमेलनाध्यक्ष पदाचा अर्ज भरण्यासाठी उद्या येतोय. उद्या किती वाजेपर्यंत मुदत आहे?’’
‘‘पाच वाजेपर्यंत’’ सेवकाने त्याला सांगितले.
कार्यालयातील सेवकाने ही वार्ता सर्व पत्रकारांना सांगितली तेव्हा सर्वांना चक्कर यायचीच बाकी होती. ‘हॉटेल आणि साहित्यिक’, ‘हॉटेल आणि साहित्य निर्मिती’ यासंदर्भातले कोणते विवेचन ऐकायला मिळणार आहे, या विचारांचा भोंगा सर्वांचीच डोकी पोखरत होता. एका नवोदित पत्रकाराला चक्कर आली. सर्वांनी त्याच्या नाकाला कांदा लावला. शुद्धीवर आल्यानंतर अधिकार्‍यांनी त्याच्या तोंडात खडीसाखर घातली. साखर गोड असूनही संमेलनाचे समकालीन वास्तव पाहून त्याने तोंड कच्चे कारले खाल्ल्याप्रमाणे कडू केले.         
- प्रा. मिलिंद जोशी 
९८५०२७०८२३ 

रेघोट्यांच्या प्रदेशात

समीर सुधाकर नेर्लेकर हे नाव फारसं कुणाला परिचित असण्याचं तसं कारण नाही. इतर सर्वसामान्य लोकांप्रमाणेच मी देखील एक सर्वसामान्य नोकरदार माणूस. गर्दीत मिसळलेला एक सामान्य चेहरा. भौतिक जग मी दररोज अगदी जवळून पाहतो. सकाळपासून संध्याकाळपर्यंत ‘समाज’ नावाच्या या विलक्षण प्रदेशात वावरताना अनेक विसंगती अनुभवायला मिळतात. कधी सभ्यतेच्या मुखवट्यामागचे खरे चेहरे दिसतात. तर कधी क्रूरतेच्या चेहर्‍यामागचा माणुसकीचा खळाळता झळाही दिसून येतो. मी फुटपाथवरून चालत असताना कुणी माझ्याकडे ढुंकूनही बघत नाही किंवा रस्त्यावरच्या प्रत्येक माणसाला माझे नाव माहीत असावे असेही काही माझ्या हातून घडलेले नाही. मी गेली अनेक वर्षे ज्या घरात राहतो, त्या घराला लागून असलेल्या घरातील माणसालाही मी नेमकं काय करतो, हे माहीत नाही. व्यक्तिगत आयुष्यात अनेक पातळ्यांवर अपेक्षापूर्तीच्या बाबतीत पूर्णतः वैफल्यग्रस्त असणारा मी जेव्हा पेन्सिल हातात धरतो, तेव्हा काही क्षणांकरीता खेचला जातो एका विलक्षण अशा विश्‍वात, रेघोट्यांच्या प्रदेशात.पेन्सिलीने कागदावर रेघोट्या मारण्याची सवय माझ्या बोटांना नेमकी कधीपासून लागली हे सांगता येणार नाही, पण मी अगदी लहान होतो तेव्हापासूनच माझ्या हातात पेन्सिल देण्यात आली होती. माझी आई शिवणकाम, भरतकाम, विणकाम अशी अनेक कामे करायची. ती मला तिच्या शेजारी बसवायची. मला गुंतवून ठेवण्यासाठी ती माझ्या हातात पेन्सिल देऊन कागदावर रेघोट्या मारायला सांगायची. मला फार खेळणी मिळाली नाहीत, पण हातातली पेन्सिल हेच माझं खेळणं बनून गेलं.
शाळेत असताना अभ्यासात मी अजिबात हुशार नव्हतो. कधी काठावर पास तर कधी नापास अशीच गत होती. वर्गात शिक्षक शिकवत असताना मी मात्र माझ्याच काल्पनीक विश्‍वात रमून गेलेलो असायचो. माझे वडील आर्किटेक्ट होते. इमारतींची चित्रे रेखाटणे आणि मॉडेल बनविणे हे त्यांचे रोजचे काम. त्यांच्यामुळे देखील माझं पेन्सिलशी असलेलं नात अधिक घट्ट होण्यास मदत झाली.
कलेच्या क्षेत्रात अनेक वर्षे काम केल्यानंतर आज मी अगदी ठामपणे सांगू शकतो की मी स्वतः चित्रकार नाही. स्वतःला चित्रकार म्हणवून घेण्यासाठी काय काय करावं लागतं हे मला चांगलं माहीत आहे. मी अनेक दिग्गज कलावंत पाहिलेले आहेत. त्यांचं काम पाहिलेलं आहे. ती पातळी गाठणं माझ्यासाठी अवघड आहे. मी केवळ एक तंत्रज्ञ आहे. दृश्य कला तंत्रज्ञ. एक तंत्रज्ञ म्हणून काम करताना मी आत्तापर्यंत जे काही शिकलो आहे ते सगळं ज्ञान मी चित्र रेखाटण्याच्या कामात वापरतो एवढंच!
एक अभिव्यक्तीचे माध्यम म्हणून जेव्हा मी पेन्सिलीची निवड केली, तेव्हा सर्वात प्रथम मला या माध्यमाच्या मर्यादा लक्षात आल्या. जी घनता जलरंग किंवा शाईने साधता येते, ती घनता पेन्सिलने साधता येणे फार कठीण असते आणि माझ्या दृष्टिने हेच सर्वात मोठे आव्हान आहे. त्यासाठी मी पेन्सिल या माध्यमाचा बारकाईने अभ्यास केला. बाजारात कोणत्या विविध श्रेणीच्या पेन्सिली उपलब्ध आहेत, याचा मी सातत्याने शोध घेत असतो. पेन्सिल स्केचिंग करण्यासाठी रोज सराव करावा लागतो. कागदावर उभ्या, आडव्या आणि वळणदार रेषा काढणे, हे सारखं चालू राहिलं पाहिजे. आपण जिवंत राहण्यासाठी ज्याप्रमाणे श्‍वास घेतो, त्या प्रमाणेच आपल्यातला रेखाचित्रकार जिवंत ठेवण्यासाठी रोजचा सराव हाच श्‍वास आहे असं मला वाटतं.
पेन्सिल स्केचिंगमध्ये सर्वात महत्त्वाचा भाग म्हणजे स्केचिंगचा विषय. मला स्केचिंग करायला फार वेळ लागत नाही, परंतु चित्राचा विषय ठरवायला फार वेळ लागतो. लहानपणापासून अनेक गोष्टी अंतर्मनात दडून राहिल्या आहेत, शिवाय दररोज भोवतालचं जग बघत असतोच. अनेक चांगली पुस्तकं वाचायला मिळतात. इंटरनेटवरही बरंच काही बघायला मिळतं. हे सगळं कधी ना कधी चित्रांच्या रूपात कागदावर उमटवलं जातं. मी रेखाटलेल्या चित्रांची फारशी प्रदर्शने वगैरे कधी भरली नाहीत. कधीकधी मासिकांमध्ये, पुस्तकांमध्ये, मुखपृष्ठांवर माझी चित्रे छापली जातात. जाणकार आणि रसिकांकडून जेव्हा दिलखुलास दाद मिळते तेव्हा फार समाधान वाटते. सोशल मीडियावरून मी गेली अनेक वर्षे माझी चित्रे सातत्याने प्रसारित करतोय. त्यामुळे मी हजारो कलारसिकांशी जोडला जातोय. इथे एक प्रातिनिधिक अनुभव आवर्जून सांगावासा वाटतोय. सोशल मीडियावरील एका व्यक्तिने माझा मोबाईल नंबर विचारला. थोड्या वेळाने त्याच व्यक्तिने माझा बँकेचा अकाऊंट नंबर विचारला. त्या व्यक्तिचा फोन आला. राजकीय आणि उद्योग क्षेत्रातील एक फार मोठं प्रस्थ माझ्याशी फोनवर बोलत होतं. ‘‘तुम्ही काढलेले वासुदेवाचे चित्र आज सकाळी संगणक चालू करताच मला बघायला मिळालं. आमच्या घराण्यात अशी पद्धत आहे की, दारात आलेल्या वासुदेवाला रिकाम्या हाताने परत पाठवायचं नाही, पण हल्ली वासुदेवाचं दर्शन घडणं दुर्मीळ झालं आहे. त्यामुळं तुमचं चित्र पाहून मला फार आनंद झाला. तुमच्या बँक खात्यात पंधराशे रूपये जमा केले आहेत. त्याचा स्वीकार करा आणि माझ्याकडून कसलीही मदत लागली तर अवश्य भेटा’’ एका धनिकानं केवळ माझं चित्र पाहून मला दिलेली ही दाद पाहून मी थक्क झालो.
चित्र रेखाटणे हा माझ्या पेशाचा एक भाग तर आहेच, पण तेवढ्यापुरतं मर्यादित न राहता मी अगदी झपाटल्यासारखा चित्र रेखाटत असतो. त्यामागचं कारण काय असावं?
माझ्या दैनंदिन व्यक्तिगत आयुष्यात अशा अनेक विवंचना आहेत ज्या मी कुणापुढं व्यक्त देखील करू शकत नाही. कारण भूतकाळात माझ्याच हातून घडलेल्या काही चुकांमुळे त्या विवंचना निर्माण झाल्या आहेत. त्या निमुटपणे भोगण्यापलीकडे माझ्याकडे दुसरा मार्ग नाही. रेघोट्यांच्या काल्पनिक प्रदेशात वावरण्याच्या निमित्ताने काही क्षणांकरीता का होईना पण मला भौतिक जगातील विवंचनांचा विसर पडतो. केवळ हौस म्हणून किंवा आनंद मिळावा म्हणून, किंवा मला दुसरे काही कामधंदे नाहीत म्हणून मी चित्र रेखाटतो असे मुळीच नाही. दिलीप कुमारचा एक प्रसिद्ध डायलॉग आहे, ‘कौन कंबख्त बर्दास्त करने के लिए पीता है? मै तो पीता हॅूं, ताकी सॉंस ले सकू!’ त्याप्रमाणे मी माझ्या वेदनेला फुंकर घालण्यासाठी रेघोट्यांच्या प्रदेशात भटकंती करत असतो.
गुरूदत्तचं एक गाणं आहे, ‘बिछडे सभी बारी बारी...’ त्याप्रमाणे माझ्या आयुष्यातली अनेक नाती माझ्यापासून दूर होत गेली, पण पेन्सिलीशी असलेलं माझं नात अजूनही टिकून आहे. 
समीर नेर्लेकर, ९४२२५०८४७१ 
(मासिक 'चपराक' ऑक्टोबर २०१५)

साहित्य परिषदेला अध्यक्षांकडूनच चपराक

डॉ. प्र. चिं. शेजवलकर (अध्यक्ष, महाराष्ट्र साहित्य परिषद)

महाराष्ट्र साहित्य परिषदेतील अंतर्गत राजकारण, कार्याध्यक्ष माधवी वैद्य यांचा गैरव्यवहार आणि समन्वयाचा अभाव यामुळे साहित्य परिषद म्हणजे पांढरा हत्ती झाला आहे. सातत्याने भ्रष्टाचार उघडकीस येऊनही कार्याध्यक्ष वैद्यबाई चुकीचे राजकारण करत असल्याचे सिद्ध झाले आहे. महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे अध्यक्ष, सुप्रसिद्ध व्यवस्थापन तज्ज्ञ प्राचार्य डॉ. प्र. चिं. शेजवलकर यांनी परिषदेच्या वार्षिक सर्वसाधारण सभेत आपली नाराजी व्यक्त केली. कार्याध्यक्ष कसा दबाव आणतात हेही त्यांनी स्पष्टपणे नोंदवले. तसेच म.सा.प. चे साहित्य विषयक धोरण कसे असावे याबद्दलही त्यांनी आपले विचार परखडपणे व्यक्त केले. डॉ. शेजवलकर यांचे भाषण खास ‘चपराक’च्या वाचकांसाठी देत आहोत.

महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचे आदरणीय विश्‍वस्त आणि महाराष्ट्र साहित्य परिषदेवर नितांत प्रेम करणारे माननीय सदस्य मित्रहो,
माझा अध्यक्षीय पदाचा कार्यकाल सुमारे सहा महिन्यांनी संपणार असल्यामुळे आणि त्याआधीची होणारी वार्षिक सभा माझ्या कार्यकाळात शेवटची असल्यामुळे मनात केलेले प्रकट चिंतन आपल्यापुढे सादर करीत आहे. हे करताना कोणत्याही व्यक्तिवर टीका करणे माझ्या स्वभावाला धरून नाही. आज मी महाराष्ट्र साहित्य परिषदेचा अध्यक्ष म्हणून तुमच्या समोर निवेदन करताना मला अतिशय दुःख होत आहे. माझ्या मनात कोणाबद्दल राग नाही. मात्र गेल्या काही दिवसात अनेक सदस्य मला भेटले आणि काहींनी मला पत्रेही पाठवली. त्यांच्याकडून कार्याध्यक्षांच्या कार्यपद्धतीवर अनेकांनी नाराजी व्यक्त केली. कार्याध्यक्ष डॉ. माधवी वैद्य यांनी गेल्या चार वर्षातला त्यांनी केलेला कारभार पाहता त्यांच्यामुळे म.सा.प.ची प्रचंड बदनामी झाली आहे. त्यामुळे परिषदेच्या सत्कीर्तीस प्रचंड हानी पोहोचली आहे. त्यांचा महामंडळाच्या अध्यक्ष म्हणून  असलेला कारभारसुद्धा अत्यंत आक्रस्ताळेपणाचा आणि हटवादी आहे असे माझ्या कानावर आलेले आहे. घुमान आणि अंदमान येथे झालेल्या साहित्य संमेलनात जे गैरप्रकार झाले त्यालाही महामंडळाच्या अध्यक्षा याच जबाबदार आहेत असे मला वाटते.
गेल्या चार वर्षात अध्यक्ष म्हणून मला आलेला अनुभव हा देखील अतिशय क्लेषदायक आहे. आपल्या महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या सध्याच्या घटनेप्रमाणे अध्यक्ष ही  फक्त मानाची जागा असून अंतर्गत धोरणे आणि व्यवस्थापन इतर पदाधिकार्‍यांच्या हातात आहेत असे मला माझी अध्यक्षपदी नियुक्ती झाल्यावर कार्याध्यक्षांनी लगेचच सांगितले. खरे म्हणजे त्यांचे सांगणे योग्य नव्हते. हे मलाही आणि इतरांनाही पटलेले नाही. महाराष्ट्र साहित्य परिषदेच्या कारभाराबद्दल लक्ष घालणे हे अध्यक्षांच्या अधिकारात असते. जेव्हा जेव्हा अनेक सदस्यांकडून कार्याध्यक्षांबद्दल प्रचंड नाराजी असलेल्या तक्रारी माझ्याकडे येऊ लागल्या तेव्हा आपण स्वतः त्यात लक्ष घालावे असे मला वाटू लागले. माझ्या आधीचे अध्यक्ष प्रा. द. मा. मिरासदार यांनी एकच वर्षांनंतर अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला होता. ‘‘विद्यमान कार्याध्यक्ष ज्या पद्धतीने वागत आहेत त्यामुळे अतिशय उबग येऊन मी अध्यक्षपदाचा राजीनामा दिला’’ असे मला मिरासदार यांनी स्पष्टपणे सांगितले होते. मी फारसे लक्ष न घातल्यामुळे कार्याध्यक्षांनी मनमानी कारभार सुरू केला. त्यांच्या वागण्यात आणि बोलण्यात मलाही उदामपणा आणि अहंकार जाणवला. त्यातच त्यांनी जे गैरप्रकार केले त्याबद्दल काही सदस्य जे बोलले त्यांच्याशी मी पूर्णपणे सहमत आहे. महामंडळाच्या अध्यक्षा म्हणून त्यांनी केलेला कारभारसुद्धा अतिशय चुकीचा आणि धक्कादायक होता. सासवड आणि घुमान येथे झालेल्या साहित्य संमेलनाच्यावेळी त्यांनी छोटीशी संहिता लिहिल्याबद्दल भरपूर मानधन घेतले असे माझ्या कानावर आले आणि माझ्या मते ही त्यांनी केलेली अक्षम्य अशी चूक होती. चॅरिटी कमिशनर यांच्याकडून त्यांना चारवेळा नोटीस येऊनदेखील त्यांनी कागदपत्रे दिली नाहीत. त्यामुळे त्यांना चॅरिटी कमिशनरने पाच हजार रूपयांचा दंड केला. त्यांनी आणि सुनील महाजन यांनी चेकवर सह्या करून रोख पैसे काढले आणि ते संस्थेतर्फे भरले हे कितपत योग्य आहे ते तुम्हीच ठरवावे. कोषाध्यक्ष सुनील महाजन यांनीही दोन्ही संमेलनाच्या वेळी त्यांनी सादर केलेल्या मनोरंजनाच्या कार्यक्रमाचे भरपूर पैसे घेतले असे मला सांगण्यात आले. या संबंधीचे पत्रही माझ्याकडे आले आहे. पदाधिकार्‍यांनी लाभार्थी होणे योग्य नाही. कार्याध्यक्षांनी साहित्य संमेलनाच्या अध्यक्षपदाच्या पाच उमेदवारांपैकी डॉ. श्रीपाल सबनीस या एका उमेदवारासाठी जाहीर प्रशस्ती दिली. हेसुध्दा योग्य झाले नाही. शरणकुमार लिंबाळे अध्यक्षीय उमेदवारीकरता फॉर्म भरावयास आले तेव्हा ‘तुमचे नाव यादीतच नाही’ असे कार्याध्यक्ष म्हणाल्या. त्यांनी जेव्हा पैसे भरल्याची पावती दाखवली तेव्हा कार्याध्यक्षांनी चूक मान्य केली. अनेकांनी माझ्याकडे अशाच प्रकारच्या तक्रारी केल्या. माननीय सदस्यांची अपेक्षा मात्र अध्यक्षांनी क्रियाशील रहावे असे वाटल्यामुळे ते मला अनेक प्रकारच्या सूचना करीत असतात. त्या जशाच्या तशा अमलात आणणे माझ्या हातात नसते. महामंडळावरसुद्धा आमच्यापैकी कोणी जावे या संबधीची धोरणे आणि व्यवस्थापन इतर पदाधिकार्‍यांच्या हातात आहेत असे मला माझी अध्यक्षपदी नियुक्ती झाल्यावर लगेचच सांगण्यात आले होते. त्यामुळे महामंडळाच्या कार्यात अध्यक्षांना, म्हणजे मला, सहभागी होता आले नाही. महामंडळाचे स्वतंत्र अस्तित्व आवश्यक आहे का, याबाबत अनेक सदस्यांनी आपली मते व्यक्त केली आहेत. महामंडळाच्या ऐवजी त्या त्या घटक संस्थेतील सर्व पदाधिकार्‍यांनी कामकाज बघावे असे अनेक सदस्यांना वाटते. त्यात कार्यकारिणीच्या तीन सदस्यांनी आणि त्याचबरोबर ज्येष्ठ साहित्यिकांपैकी दोन साहित्यिकांना स्वीकृत करून व्यापक स्थानिक समिती स्थापन करावी आणि या समितीने साहित्य संमेलने आयोजित करावीत असे अनेकांना वाटते. सध्या ज्या पद्धतीने पदाधिकारी निवडले जातात त्यामध्ये कार्याध्यक्ष, प्रमुख कार्यवाह आणि कोषाध्यक्ष यांची निवड थेट सदस्य करतात. अध्यक्षांची निवड मात्र कार्यकारिणी तर्फे केली जाते. त्यामुळे अध्यक्ष म्हणजे एक ’अडगळ’ आहे असेच कार्याध्यक्षांना वाटत आले असावे. कधी कधी तर अध्यक्ष म्हणजे ’असून अडचण आणि नसून खोळंबा’ असे वाटण्या इतपत आपण तेथे  आहोत अशी भावना माझ्या मनात निर्माण झाली. कारण गेल्या चार वर्षात कार्याध्यक्ष आणि कोषाध्यक्ष काय व्यवहार करतात ते मला कधीही सांगण्यात आले नाही. मी शक्यतोवर परिषदेत येऊच नये असेच कार्याध्यक्षांच्या मनात असावे. परिषदेतील जाहीर कार्यक्रमांनादेखील कार्याध्यक्षाच अध्यक्ष म्हणून बसत. डॉ. सदानंद मोरे यांच्या सत्काराच्या वेळी मी आपणहून गेलो होतो तेवढेच. माझी अध्यक्षपदी नियुक्ती झाली तेव्हा आपण स्वतः कोणकोणत्या गोष्टी कराव्यात यासंबधी मी काही योजना मनात मांडल्या होत्या. मात्र त्या मला अमलात आणता आल्या नाहीत. उदा. पूर्व प्राथमिक, प्राथमिक आणि माध्यमिक अशा मराठी शाळांची अवस्था केविलवाणी झाली आहे आणि त्यामध्ये शासनाने सुधारणा करावी म्हणून साहित्य परिषदेने जोरात प्रयत्न करावा असे मला नेहमी वाटत आले आहे. मराठी ही ज्ञानभाषा व्हावी या दृष्टीने प्रकाशकांनी ललित वाङ्मयांखेरीज इतर विद्याशाखातील विषयांची पुस्तके मराठीत प्रसिद्ध करावीत असे माझे मत आहे. महाविद्यालयीन तरूणांनी महाराष्ट्र साहित्य परिषदेकडे आकर्षित व्हावे यासाठी त्यांच्याकरता परिषदेने विशेष कार्यक्रम आयोजित करावेत म्हणजे नव्या पिढीचा मराठी साहित्य वाचण्याकडे ओढा राहील. अन्यथा आजच्या तरूण मुलांचे, सोशल मीडियामध्ये आणि मोबाईलचा वापर खूप वाढल्यामुळे, मराठी वाचन एकदम कमी झाले आहे. ज्या दिवशी तरूणांची हॉटेलकडे जाणारी पाऊले ग्रंथालयाकडे वळतील त्या दिवशी समाजाची योग्य दिशेने वाटचाल सुरू झाली असे म्हणता येईल. समाज काय वाचतो, त्या समाजातील विचारवंत काय बोलतात, काय लिहितात हे पाहणे सामाजिक आरोग्याच्या दृष्टीने महत्त्वाचे असते. आजचे साहित्य अनेकदा घाईघाईत लिहिले जाते. त्यामुळे शब्दरूपी शस्त्रे गंजत चालली आहेत. त्यांची धार बोथट झाली आहे. कन्नडमधील भैरप्पांच्या कादंबर्‍यांवर मराठीत उड्या पडतात. सुधा मुर्तींची अनुवादीत पुस्तके खपतात. मात्र आपल्याकडील मराठी साहित्य त्याप्रमाणात खपत नाहीत. महाराष्ट्रात एकही प्रकाशक एकाही लेखकाच्या कादंबरीची दहा हजाराची आवृत्ती प्रकाशित करू शकत नाही याचा विचार साहित्य परिषदेने केला पाहिजे. पण याही बाबतीत कार्याध्यक्षांनी मला काहीही करू दिले नाही.
सध्याचा जीवन कलह खूप वाढल्यामुळे आणि अनेकांची घरे यांच्या कचेर्‍यांपासून लांब असल्यामुळे ते घरी आल्यावर थकून जातात आणि मग त्यांचे वाचनच होत नाही. यावर काही उपाय सुचतात का याचा परिषदेने विचार करायला हवा. हल्ली मराठीतील अनेक मालिकांमध्ये वापरली जाणारी भाषा अशुद्ध असते. यावर देखील साहित्य परिषदेने अंकुश ठेवणे मला गरजेचे वाटते. साहित्य प्राज्ञ आणि साहित्य विशारद या परीक्षांकडे तरूणांचा ओढा कसा वाढेल यासाठी साहित्य परिषदेने महाविद्यालयात जाऊन या परीक्षा लोकप्रिय होण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे. कार्याध्यक्षांनी याबाबतीत काहीही केले नाही. याचा विचार कार्याध्यक्षांच्या मनात का आलेला नाही याचे मला आश्‍चर्य वाटत आहे. म्हणून ज्येष्ठ साहित्यिकांचे एक सल्लागार मंडळ कार्यकारिणीनेे स्थापन करावे आणि त्यांचे मार्गदर्शन गंभीरपणे विचारात घ्यावे. सर्वात महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे ज्यांच्या हातात अधिकार आहे त्यांनी इतरांचाही सल्ला घेऊन आपले धोरण अमलात आणावे. मराठी समाजाला अंतर्गत दुहीचा एक प्रकारचा शाप मिळालेला आहे. तो कमी होण्यासाठी विविध स्तरातील लोकांना साहित्य परिषदेकडे आकर्षित केले पाहिजे. आता दलित समाजातील अनेक नवे लेखक आणि कवी नावारूपाला आले आहेत. याचप्रमाणे श्रमिक वर्गातही अनेक साहित्यिक आहेत. त्यांचा सहभाग आपण वाढवायला हवा. या बाबतीतही कार्याध्यक्षांनी माझी मते कधीही जाणून घेतली नाहीत.
माझ्या कार्यकाळात प्राध्यापक मिलिंद जोशी यांचा प्रमुख कार्यवाह पदाचा राजीनामा ही एक दुर्दैवी घटना घडली याचे मला फार वाईट वाटले. मिलिंद जोशी हे प्रसिद्ध साहित्यिक, उत्तम वक्ते आणि  प्रशासकीय जाण असलेले प्राध्यापक आहेत. त्यांचा सहभाग परिषदेला उपयोगी पडला असता. त्यांनी पुढील निवडणुकीनंतर साहित्य परिषदेत पुन्हा पदार्पण करावे असे मला मनापासून वाटते. कोणाशीही दीर्घकाळ  दुरावा ठेऊ नये, हे मी यशस्वी नेतृत्व करणार्‍या अनेकांपासून शिकलो.  स्वामी विवेकानंद, येशू ख्रिस्त, गौतम बुद्ध, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि साने गुरूजी यांच्या विचारांचा माझ्यावर प्रभाव आहे. त्यामुळे जे काही माझ्या वाट्याला काम आले ते मानसिक ताण न ठेवता प्रसन्न मनाने जेवढे करता येईल तेवढे करावे अशीच माझी धारणा आहे. त्यामुळेच इतर सामाजिक संस्थांमध्ये आणि पुणे विद्यापीठातही बिनविरोध निवडून येऊन आणि सगळ्यांची मने जिंकून मला काम करता आले. त्या मानाने महाराष्ट्र साहित्य परिषदेत मला स्वतःला अपेक्षित असलेले माझे योगदान मला नीट करू देता आले नाही. कारण येथेही कार्याध्यक्षांनी मला जाणूनबूजून एखाद्या खड्यासारखे दूर ठेवले. सर्वांची नाराजी पत्करून कार्याध्यक्षांनी गैरकारभार करीत राहणे कितपत योग्य आहे याचा त्यांनी स्वतः विचार करावा असे मला वाटते. काहीजण डॉ. माधवी वैद्य यांच्याविरूध्द अविश्‍वासाचा ठरावही मांडणार होते; पण त्यासाठी पंधरा दिवसाची नोटीस द्यावी लागते. डॉ. माधवी वैद्य यांनीच आता सदस्यांचा आणि अध्यक्षांचा विश्‍वास बसण्यावर आपण पात्र आहोत का याचा विचार केला पाहिजे. कार्याध्यक्षपदी खरे म्हणजे नामवंत साहित्यिक असावा पण तसे झालेले नाही.
सध्याच्या कार्याध्यक्षांचे साहित्यिक योगदान नगण्य आहे हे खेदाने म्हणावेसे वाटते. मंगला गोडबोले, अच्चुत गोडबोले, संतसाहित्याचे गाढे अभ्यासक डॉ. अशोक कामत, डॉ. अरूणा ढेरे ही व अशी नामवंत साहित्यिक मंडळी कार्याध्यक्षपदी शोभून दिसली असती. गेल्या वर्षभरात विश्‍वस्तांची एकही सभा बोलावण्यात आली नाही. विश्‍वस्तांची सभा  घेण्यासंबधी कोषाध्यक्षांनी मला एक पत्र लिहिले होते. मी त्यांना तारखाही दिल्या होत्या पण पुढे काय झाले हे मलाही कळले नाही. असो.
1953 मध्ये, म्हणजे 62 वर्षांपूर्वी, त्यावेळी माझे निवासस्थान साहित्य परिषदेच्या जवळ असल्यामुळे, मी नियमितपणे वृत्तपत्रे आणि मासिके वाचण्याकरता परिषदेत येत होतो आणि परिषदेच्या त्यावेळच्या सर्व  कार्यक्रमांना उपस्थित राहत होतो, तसेच 1956 मध्ये म्हणजे एकोणसाठ वर्षांपूर्वी मी कै. गं. भा. निरंतर यांच्या प्रेरणेने आणि कै. म. श्री. दीक्षित यांच्या पाठींब्यामुळे साहित्य परिषदेच्या परीक्षा दिल्या, त्याच साहित्य परिषदेमध्ये आपण सर्वांनी मला अध्यक्षपदी नियुक्त केले याची कृतज्ञतेने मला आज आठवण येत आहे. मराठी हा माझा आवडता विषय असल्यामुळे मी तेव्हापासून आजपर्यंत महाराष्ट्र साहित्य परिषदेला दैवत मानत आलेलो आहे. 
(साप्ताहिक 'चपराक', ५ ऑक्टोबर २०१५)

वादळी जीवनाची कहाणी!

प्रकाशक : चपराक प्रकाशन, पुणे
पृष्ठे 160, मूल्य 175 रुपये
संपर्क 020-24460909/7057292092

शिवसेनाप्रमुख बाळासाहेब ठाकरे यांचा विविधांगी आणि विविधरंगी जीवनपट उलगडून दाखविणारा बाळासाहेब एक अंगार हा एक आगळावेगळा चरित्रग्रंथ साहित्यिक नागेश शेवाळकर यांनी नुकताच वाचकांसाठी आणला आहे. कादंबरी, ललितलेखन, नाट्य, कथालेखन आणि चरित्रलेखन इत्यादी साहित्यप्रकार सारख्याच ताकदीने हाताळणारे नागेश शेवाळकर यांनी सिद्ध केलेला बाळासाहेब एक अंगार हा तिसरा चरित्रग्रंथ. या आधी सुप्रसिद्ध क्रिकेटपटू भारतरत्न सचिन तेंडुलकर आणि नामवंत साहित्यिक तथा फर्डे वक्ते आदरणीय राम शेवाळकर यांच्यावरील त्यांची पुस्तके प्रसिद्ध झालेली आहेत.
चरित्रलेखन करताना लेखकाला बरीच पथ्ये पाळावी लागतात. तसेच काही नियमांचे काटेकोर पालन करावे लागते. विशेषत: एखाद्या महान व्यक्तिसंबंधी लिहताना तर खूपच जागरूक राहावे लागते. शब्दांचा वापर करताना जसे तारतम्य बाळगावे लागते तसेच संदर्भग्रंथातील मते, घटना आपल्या पुस्तकात समाविष्ट करताना मूळ ग्रंथातला आशय न बदलता तो विषय स्वत:च्या शब्दांमध्ये मांडण्याची कसरत लेखकाला करावी लागते. त्यासाठी तशी हातोटी लेखकापाशी असावी लागते. या सर्व गोष्टींचे भान नागेश शेवाळकर यांनी पुरेपूर बाळगलेले आहे, याची प्रचिती वाचकास हे पुस्तक वाचल्यानंतर येते. इतकेच नव्हे तर लेखक या सर्व बाबतीमध्ये सजग असल्याचे वाचकास सुरुवातीलाच लेखकाचे मनोगत-ज्याला त्यांनी ’अक्षरांजली’ असा समर्पक शब्द योजला आहे-वाचताना कळते.
बाळासाहेबांसारख्या अष्टपैलू आणि हिमालयाइतक्या उंचीच्या व्यक्तिमत्त्वाचे वर्णन करणे म्हणजे कुणासाठीही शिवधनुष्य पेलण्याइतके अवघड काम आहे. पण शेवाळकरांनी अत्यंत साध्या, सोप्या आणि ओघवत्या शैलीमध्ये लिहिलेले हे चरित्र वाचकाला खिळवून ठेवते हे मात्र नक्की.
समीर नेर्लेकर यांनी या चरित्रग्रंथाच्या विषयाला साजेसे असे सुंदर आणि अर्थपूर्ण मुखपृष्ठ रेखाटलेले आहे. तसेच पुस्तकाच्या मलपृष्ठावर सुप्रसिद्ध साहित्यिक आणि समीक्षक महेश मांगले यांनी यथोचित भाष्य केलेले आहे. पुस्तकाचे बाह्यरंग जेवढे आकर्षक आहेत तेवढेच अंतरंगदेखील शेवाळकरांच्या लेखनशैलीमुळे वाचनीय आणि मननीय झाले आहे. लेखकाने या पुस्तकाची सुरुवात ठाकरे घराण्याच्या इतिहासापासून केलेली असून शेवट बाळासाहेबांच्या ’विचार संजीवनीने’ केला आहे. बाळासाहेबांची ही विचार संजीवनी तर नुसती प्रेरणादायी आहे असे नव्हे तर निडरपणे कसे जगावे याचा आपणा सर्वांना दिलेला तो कानमंत्रच आहे.
ठाकरे घराणे म्हणजे उच्च प्रतीचे देशप्रेम, समाजसेवा, निरपेक्ष भावना, त्यागवृत्ती, निर्भयता, धाडस, कणखरपणा, प्रामाणिकता इत्यादी भावनांनी ओतप्रोत असलेले घराणे आहे याची वाचकास सुरुवातीलाच ओळख होते. लेखकाने मनोगतामध्ये म्हटल्याप्रमाणे, बाळासाहेब त्यांच्या पिताश्रीसाठी बाळ होते, आईसाहेबांचा जीव तर मॉंसाहेबांचे सर्वस्व होते. ते कुटुंबाचे भाग्यविधाते, मुंबईकरांचे देवदूत, मित्रांचे मित्र तर लबाड विरोधकांचे कर्दनकाळ आणि शिवसैनिकांचे दैवत होते. इतके सारे असूनही ते गर्दीतले नेते होते आणि म्हणूनच माणूस, नव्हे देवमाणूसच होते. लोकांनी त्यांना प्रेमापोटी किती उपाध्या दिल्या याची तर गणतीही होणार नाही. हिंदुहृदयसम्राट, लोकनेता, महानायक, सेनापती, रेषाप्रभू, ढाण्या वाघ, शिवसेनाप्रमुख, सरसेनापती, युगपुरुष, युगप्रवर्तक, श्रीमंत योगी, दैवी पुरुष, क्रांतिकारक, कट्टर राष्ट्रभक्त या आणि अशा अनेक उपाध्या त्यांना लोकांनी दिल्या होत्या. पण ते वारंवार सांगत की, मी सर्वात आधी एक शिवसैनिक आहे.
बाळासाहेबांचे पिताश्री केशवराव ठाकरे उपाख्य दादासाहेब यांनी सामाजिक बांधिलकी, समाज सुधारणा याविषयीचे स्वत:चे विचार मांडून समाजाचे प्रबोधन करता यावे यासाठी ’प्रबोधन’ नावाचे पाक्षिक सुरू केले. हे पाक्षिक, त्यातील सडेतोड विचार आणि अपार देशप्रेम यामुळे कमालीचे लोकप्रिय झाले. तेव्हापासून केशवराव ठाकरे हे ’प्रबोधनकार’ या नावाने सर्वांना परिचित झाले.
कणखरपणा, बाणेदारपणा आणि सडेतोड वृत्ती ही बाळासाहेबांना त्यांच्या वडिलांकडून मिळालेली देणगी होती. प्रबोधनकारांनी स्वत:चे विचार बाळासाहेबांवर कधीच लादले नाहीत. बाळासाहेबांनी संगीतात रुची दाखवावी असे त्यांना वाटत असताना बाळासाहेबांचा व्यंग्यचित्रांकडे असलेला कल बघून त्यांनी बाळासाहेबांना व्यंग्यचित्रांसाठी प्रोत्साहन दिले. या सर्व गोष्टी लेखकाने अगदी सविस्तर या पुस्तकामध्ये वर्णिल्या आहेत.
‘मार्मिक’ या व्यंग्यचित्र साप्ताहिकाची सुरुवात असो की शिवसेनेच्या जन्माची गोष्ट असो, बाळासाहेबांचे वडील खंबीरपणे त्यांच्या पाठीशी नेहमी उभे राहिले. मार्मिकच्या माध्यमातून मराठी माणसाला जागे करण्याचे फार मोठे काम बाळासाहेबांनी केले. मार्मिक आणि बाळासाहेब यांच्या नेतृत्त्वाखाली प्रचंड प्रमाणात एकत्र येणार्‍या तरुणांचे संघटन करण्याची योजना प्रबोधनकारांच्या मनात कशी आकार घेऊ लागली आणि त्यातूनच पुढे शिवसेनेचा जन्म कसा झाला याचे अत्यंत सुंदर वर्णन आपणास या पुस्तकामध्ये वाचायला मिळते.
पन्नास वर्षांच्या प्रदीर्घ कालावधीमध्ये बाळासाहेबांनी नुसते महाराष्ट्राचे राजकारण ढवळून काढले  नाही तर शिवसेनेला दिल्लीच्या तख्तापर्यंत पोचविले. त्यांचा हा सर्व प्रवास, तसेच दैनिक सामना हे वृत्तपत्र सुरू केल्यानंतर त्या वृत्तपत्राच्या अग्रलेखांमधून व्यक्त होणारे त्यांचे ज्वलंत आणि परखड विचार या सार्‍यांचा परामर्श लेखकाने अत्यंत सविस्तरपणे या पुस्तकामध्ये घेतला आहे.
बाळासाहेबांच्या राजकीय तसेच खासगी जीवनातील अनेक चढउतार या पुस्तकात वाचायला मिळतात. सार्वजनिक जीवनामध्ये वाघाचे काळीज घेऊन वावरणारे बाळासाहेब, मॉंसाहेबांच्या अंतिम श्वासाच्या वेळी किती हतबल, किती अगतिक आणि किती हळवे झाले हे वाचताना आपले डोळे पाणावल्याशिवाय राहात नाहीत आणि शेवटी बाळासाहेबांचे जाणे. ते तर आपल्या मनाला चटका लावून जाते. पण त्यांच्या जाण्यानंतरही उद्धव ठाकरे यांच्या नेतृत्त्वाखाली शिवसेना कशी जोरदारपणे मराठी माणसाच्या आणि हिंदुंच्या हितासाठी जात आहेच याचेही छान वर्णन या पुस्तकात वाचायला मिळते.
एकूणच, हे पुस्तक म्हणजे नुसते बाळासाहेबांचे चरित्र नसून त्यांच्या वादळी जीवनावरील एक चांगला संदर्भ ग्रंथ ठरावा.
(मासिक साहित्य चपराक, ऑक्टोबर २०१५)
- उद्धव भयवाळ
19, शांतीनाथ हाऊसिंग सोसायटी
गादिया विहार रोड, शहानूरवाडी संभाजीनगर
मोबाईल: 88889 25488

अशी माणसं! असे ऋणानुबंध!!

डावीकडून तुषार उथळे पाटील, कवी माधव गिर, 'चपराक'चे संपादक घनश्याम पाटील, सुप्रसिद्ध लेखक सदानंद भणगे, महादेव कोरे, महेश मांगले आणि डॉ. देवदत्त केतकर.

हात उंचच उंच करून मुंग्या आणायला मला फार आवडतं
आणि मग आपल्याच शरीरापासून दूर झालेला
आपलाच हात पाहून फार गंमत वाटते
अगदी सेन्सेशनलेस
असं डोक्याचं असतं तर फार बरं झालं असतं
फार वर काढलं असतं मी डोकं
आपल्या समाजात दारू न पिता
डोक्यात मुंग्या आणता आल्या असत्या ना
तर जग पोखरून काढण्याची ताकत आहे आमच्यात

त्या साठीतल्या जिंदादिल कवीनं या काव्यपंक्ती म्हटल्या व आम्हीही दाद देऊन मोकळे झालो. त्या कवीचं नाव सदानंद भणगे. खरंतर कवितांची त्याची ती खूप जूनी डायरी. त्याचं ते वयच कॉलेजमधलं. मग या डायरीत त्याच काळात तो कविता लिहू लागला. सुंदर कविता लिहून काढल्या. मग एका टप्प्यावर कविता थांबल्या. बँक ऑफ महाराष्ट्रमधली नोकरी व इतर गद्य व नाट्यलेखन. त्यामुळं कवितांच्या जगात पुन्हा जाता आलं नाही त्याला. मग ती डायरी? ती मात्र त्यानं जपून ठेवली. अगदी तळहाताच्या फोडासारखी. खूप काळानंतर त्यानं ती हातात घेतली परवा. मग आम्हीही उत्सुकतेनं ऐकत राहिलो व तोही ऐकवत राहिला. सौ. क्षमा भणगे होत्याच तिथं. त्यांच्या डोळ्यात अश्रू व आमच्याही मनात कालवाकालव. त्या दोघांना पहिल्यांदा पाहताक्षणी एकच वाटलं, साक्षात लक्ष्मीनारायणाचा जोडा!! दुसरी उपमाच नाही. काकू शिक्षिका. नगरच्याच एका शाळेत. तरूण वयात कितीतरी देखणे दिसत असतील दोघंही. मात्र मुद्दा फक्त दिसण्याचा नसतोच. सौंदर्य दिखाऊसुद्धा असू शकतं. या दोघांचं तसं नाही. दोघांची मनं त्याहून सुंदर! लहान मुलासारखे निष्पाप दोघंही! मनाचा मोठेपणाही खूप! दोघं राहतात नगरला. थोडासा शहराबाहेर त्यांचा सुंदर बंगला!! बंगल्याचं नाव काय ठेवलंय दोघांनी? कल्पना करता येईल? ‘पसायदान’! ‘नाव सोनुबाई व हाती कथलाचा वाळा’ असला प्रकार नाही तो. त्या दोघांच्या स्वभावातच ‘पसायदान’ आहे. ते अगदी क्षणोक्षणी जाणवत राहतं. ‘‘भणगे सरांकडं जायचंय नगरला. खूप दिवसांपासून बोलवताहेत ते’’ घनश्याम पाटील कधीतरी म्हटल्याचं आठवतं. त्यादिवशी सकाळी निघालो तेव्हा खास भणगे सरांकडेच निघालो आहे याची मला कल्पना नव्हती. पाटील एखाद्या कवीसंमेलनाला घेऊन जात आहेत, असंच वाटत होतं. त्यावेळी लक्षात आलं नाही, पसायदानचा खरा अर्थच समजून घेण्यासाठी आपण जात आहोत. नगरमधलं महाराजा हॉटेल. मुख्य हमरस्त्यावरचं. तिथून डाव्याबाजूला आत कारनं वळण घेतलं आमच्या. दोन्ही बाजूला छोटेमोठे सुंदर बंगले. उजव्या बाजूला ‘पसायदान’ ही अक्षरे शोधत होतो. एक-दोन चौक ओलांडले. मग ती अक्षरे दिसली. मनातच म्हटलं, घरातली माणसं कशी असतील?

घनश्याम पाटील यांचा सत्कार करताना श्री. सदानंद भणगे आणि डॉ. देवदत्त केतकर. सोबत सौ. क्षमा सदानंद भणगे.

मात्र काही माणसं भेटताक्षणीच अंदाज येतो. स्वभावाचा अंदाज! तर त्या दिवशी गाडी ‘पसायदान’पुढे उभी राहिली व त्या सुंदर, टुमदार बंगल्याचं फाटक ओलांडून आत गेलो. समोरच सदानंद भणगे उभे. चेहर्‍यावर प्रसन्नता व आनंद! आम्ही त्यांच्या घरी आल्याचा आनंद! त्यांनी प्रेमभरानं हातात हात घेतला व जाणवलंच, माणूस अतिशय प्रेमळ आहे. हॉलमध्ये स्थानापन्न झालो. ‘‘अगदी निवांत बसा. आपलंच घर आहे’’ भणगे सर म्हणाले. त्या दिवशी सरांनी खरं तर लवकर यायला सांगितलं होतं. काकूंनी तर नाश्ता करून ठेवला होता आमच्यासाठी; मात्र आम्ही पोहचेपर्यंत दुपारचे साधारण साडेबारा वाजले असावेत. मग सर सांगत राहिले. सकाळपासूनच तुमची वाट पाहतोय म्हणून. अचानक टेबलवर लक्ष गेलं तर ‘शककर्ते शिवराय’चा पहिला खंड. नागपूरच्या विजय देशमुखांनी लिहिलेला. त्यावरून चर्चा सुरू झाली. लगेच जाणवलं, सदानंद भणगे हा माणूस अत्यंत निष्कपट, निरागस आहे. आतल्या गाठीच्या वृत्तीचा साधा अंशही नाही. काकूसुद्धा अगदी तंतोतंत तशाच. सुईच्या टोकाएवढीही बेरकी, कावेबाज वृत्ती नाही. गप्पा सुरू झाल्या. तेवढ्यात काकू स्वयंपाकघराकडे वळल्यासुद्धा. दहाव्या मिनिटाला गरमागरम उपीटाच्या डीश समोर हजर. सोबत ढोकळा, गुलाबजाम! नंतर चहा! मनसोक्त गप्पा व पाठोपाठ घरातच भरलेलं कवीसंमेलन! महादेव कोरे, माधव गिर व सरांचं काव्यवाचन!  

नगरला जायचंय म्हणून मी आदल्या दिवशी डॉ. देवदत्त केतकरांनाही फोन केलेला. आता हे केतकर कोण? तर हा माणूस मराठी साहित्यातला एक उत्कृष्ट भाषांतरकार! पेशानं डॉक्टर; मात्र साहित्यात रमणारा स्वभाव. त्यांनी ‘शूट टू किल’ या पुस्तकाचं भाषांतर केलं. केवळ सुरेख भाषांतर! ‘चपराक’साठी त्याचं परीक्षण मी लिहिलं. आयर्लंडमध्ये घडलेल्या एका सत्यघटनेवर आधारीत पुस्तक होतं ते. नंतर त्यांना एकदा फोनही केला होता. भणगे सरांशी बोलताना केतकरांचा उल्लेख केला, तर केतकर हे सरांचे मित्रच निघाले. अगदीच चांगले मित्र! एकाच शाळेत होते दोघंही. इतकी जुनी मैत्री! मात्र मधल्या काळात फारसा संपर्क नव्हता दोघांचा. भणगे सरांच्याइथून पुन्हा केतकरांना फोन केला. पंधराव्या मिनिटाला ते ‘पसायदान’मध्ये हजर! मग काव्यशास्त्रविनोदाची मैफलच जमली. बोलताना समजलं, केतकरांनी बरीच भाषांतरं केली आहेत. मग आम्ही मराठीतल्या काही उत्कृष्ट भाषांतराबद्दल बोललो. अपर्णा वेलणकरांच्या ‘शांताराम’पासून ते दोस्तोयवस्कीच्या विश्राम गुप्त्यांनी भाषांतर केलेल्या ‘हाऊस ऑफ डेड’पर्यंत. केतकर भेटतील असं जणू मला आतून कुठंतरी वाटत होतं. मी एक इंग्रजी ग्रंथ सोबत नेला होता त्यांना दाखवायला. सोव्हिएत युनियनचा हुकुमशहा जोसेफ स्टॅलिन. त्याचं हे चरित्र. लेखक एडवर्ड रॅडझिन्स्की. हा सगळा रशियाचाच इतिहास. प्रचंड उलथापालथींचा!! ‘‘अशा पुस्तकांची भाषांतरं आपल्याकडे होत नाहीत’’ केतकरांना पुस्तक दाखवत मी म्हणालो. त्याच्या भाषांतराबद्दल मग त्यांनीही उत्सुकता दाखविली. सध्या ‘मेहता प्रकाशन’साठी केतकर भाषांतरं करतात. मेहतांनी काही उत्तम ग्रंथांची भाषांतरं प्रकाशित केली आहेत; मात्र इंग्रजीतून मराठीत आणण्यासारखं खूप काही आहे. अगदी विल्यम शिररच्या ‘द राईज ऍन्ड फॉल ऑफ थर्ड राईश’चे देखील आपल्याकडे अद्याप भाषांतर झालेलं नाही. तीच तर्‍हा अल्बर्ट स्पिअरच्या ‘इन साईड द थर्ड राईश’ची. हे दोन्ही ग्रंथ हिटलरचं समग्र चरित्रच सांगणारे. जर्मनीचा तो महत्त्वाचा काळ सगळा. त्यात प्रचंड जागतिक राजकारणसुद्धा! शिवाय दुसर्‍या महायुद्धातल्या असंख्य घटना! नाझीझम किंवा फॅसिझम कसा असतो त्याची ही कहानी! हे सगळं मराठी वाचकांनी कधी वाचायचं? ते उत्कृष्ट मराठीत आलं तर ना? आपल्याकडे मात्र आजही भाषांतरकाराला लेखकासारखी लोकप्रियता मिळत नाही. त्यांचं महत्त्व लक्षात घेतलं जात नाही. स्वत: भाषांतराकारांनाही तसंच वाटतं. खरं म्हणजे चांगला भाषांतरकार हा चांगला लेखक असतोच. नाहीतर भाषांतराची वाट लागते.
तर त्यादिवशी या विषयावर आम्ही बोलत राहिलो. मग भणगे सर उठले व त्यांची कवितांची डायरी घेऊन आले. कविता वाचू लागले. सहज वहीत डोकावून पाहिलं तर मोत्यासारखं अक्षर! अत्यंत शिस्तबद्ध लेखन! ‘‘बरं, जेवणाचं कसं करायचं? बाहेर हॉटेलमध्ये जायचं का?’’ सरांनी नंतर विचारलं. हॉटेलमध्ये जाण्याचा कुणाचाच मूड नव्हता. काकूंच्या ते लक्षात आलं व त्या पुन्हा किचनकडे वळल्या. तासाभरात छान जेवण तयार! त्याआधी सरांनी त्यांचा सगळा बंगला दाखवला. केवढा मोकळेपणा हा वागण्यातला!! घरसुद्धा इतकं सुंदर की, कुणालाही हेवा वाटावा! कसलाही भपका नाही! श्रीमंतीचं प्रदर्शन नाही. नीटनेटकेपणा व स्वच्छता! कुठंही धुळीचा साधा कण नाही! फर्निचरचा फाजिल अट्टाहास? तो तर मुळीच नाही. घरात ग्रंथांना आवर्जून जागा! अगदी हॉल व बेडरूममध्येही पुस्तकांना महत्त्वाचं स्थान! नंतर किचनमध्ये डायनिंग टेबलवर आम्ही जेवायला बसलो व काकू गरमागरम पोळ्या वाढत राहिल्या. त्या दिवशीच्या त्यांच्या हातच्या खिचडी भाताची चव तर ‘अमृतातेही पैजा जिंके’ अशी! सरांची मुलगी पुण्यात. तिचं लग्न झालेलं. मुलगा अधूनमधून परदेशात. सरांना मात्र इतक्याच भौतिक गोष्टी महत्त्वाच्या नाही वाटत. त्यांना  माणसं प्रिय! जेवताना किचनमधल्या देवघराकडे लक्ष गेलं. प्रसन्न देवघर. तुपाची वात अखंड जळत असलेलं. तो देवही या कुटुंबावर आभाळागत माया करणारा व हे कुटुंब त्याचं ऋण मानणारं!! जिथं देवघर व ग्रंथ नाहीत ते घर काय घर असतं का? मनात विचार आला. जेवण करून पुन्हा गप्पा मारत बसलो व काकूंनी पुन्हा चहा ठेवलासुद्धा. शिवाय दोघं आग्रह करत राहिले. आजचा दिवस रहा म्हणून. खरंतर त्या घरातून पाय निघत नव्हता आमचा; मात्र घनश्याम पाटलांपुढे कामाचे डोंगर वाढून ठेवलेले. दिवाळी अंकाची तयारी, पुढच्या साप्ताहिक व मासिकाची छपाई. कामाचे असे अखंड व्याप. मग दोघांचे चरणस्पर्श करत आम्ही निरोप घेतला. दोघं निरोप देण्यासाठी बाहेर आले. भारावलेल्या मनानं आम्हाला निरोप दिला. महादेव कोरेंनी पुण्याच्या दिशेनं कार वळवली व आमच्या मनात व नजरेपुढं तिच अक्षरं उमटत राहिली ‘पसायदान’!
नगरहून पुण्यात आलो. घनश्याम पाटील दिवाळी अंकासाठी धावपळ करू लागले. मी काही महत्त्वाची ग्रंथपरीक्षणं लिहिण्याच्या मागं. बेळगाव दौरादेखील झाला मधे आमचा. त्यावर लेखही लिहायचा होता. दुसरीकडं सगळ्या राज्यात दुष्काळानं हाहाकार माजलेला! नाना पाटेकर व मकरंद अनासपुरे. ही दोन माणसं! फाटलेल्या आभाळाला ठिगळ लावत होती ती! सरकारही सरकारचं काम करत होतं; मात्र तसंही प्रत्येक वाईट गोष्टीचं खापर आपण राजकारण्यांवर फोडतो. त्यात काही अर्थ नसतो. नागरिक म्हणून आपली जबाबदारी सर्वात महत्त्वाची. महाराष्ट्राची लोकसंख्या अकरा कोटी. त्यातली पाच पंचवीस लाख माणसं एकत्र आली तरी मोठा निधी उभा राहू शकतो. खारीचा वाटा महत्त्वाचा असतो अशावेळी  प्रत्येकाचा. अशातच संगमनेरच्या पत्रकारांनी ठरवलं, वीस हजार रूपयांचा निधी नाना पाटेकरांकडे सोपवायचा. त्यांनी त्यानिमित्त घनश्याम पाटलांचं व्याख्यान ठेवलं. ‘दुष्काळाच्या झळा व पत्रकारिता’ या विषयावर.
दि. 20 सप्टेंबर. सकाळी साडेनऊची वेळ. महादेव कोरेंची कार अप्पा बळवंत चौकात येऊन थांबली. लगबगीनं मी त्यांना तिथं गाठलं. मोरेश्‍वर ब्रह्मे काका, तुषार उथळे पाटील हेदेखील घनश्याम पाटलांबरोबर होतेच. आमची कार संगमनेरमध्ये पोहचली तेव्हा दुपारचा एक वाजला असावा. त्याच्याआधी नारायणगाव लागलं. तिथल्या एका साध्या पण प्रसिद्ध हॉटेलसमोर पाटलांनी गाडी थांबवली. तिथं पाटलांनी ‘कढीवडा’ खाऊ घातला. कढी व त्यात ताजा चविष्ट बटाटा वडा! इतकी अप्रतिम चव की विचारता सोय नाही! नंतर अप्रतिम चहा!! पाटलांना पुण्यातल्या एकूणएक खाऊगल्ल्या ठाऊक! मात्र इतर शहरातलीही दर्जेदार हॉटेलं तोंडपाठ! माझ्या आयुष्यात एक मित्र आला होता पूर्वी. धनंजय शिंदे. अगदी तोंडातला घास काढून देणारा मित्र! खिशातले असेल नसेल तेवढे सगळे पैसे काढेल व मित्रांना खाऊपिऊ घालेल. पाटीलही तसेच.
तर संगमनेरमध्ये पोहोचलो व दै. ‘सामना’चे राजाभाऊ वराट तिथं भेटले. तिथलं सरकारी विश्रामगृह. तिथं राजाभाऊंनी रूम बूक केलेली. तिथं जाऊन टेकलो. संगमनेरमधली पत्रकार मंडळी प्रचंड उत्साही! मुख्य म्हणजे सामाजिक बांधिलकीची जाणीव असणारी. राजाभाऊ वराट अतिशय अभ्यासू माणूस! मग भरभरून बोलत राहिले ते. नगर जिल्ह्यातल्या राजकारणाबद्दल, तिथल्या पाणीप्रश्‍नाबद्दल. मग तिथं श्याम तिवारी आले. ते राजाभाऊंचे जवळचे मित्र व सहकारी. ‘सकाळ’चे नंदकुमार सुर्वे आणि ‘पुण्यनगरी’चे वसंत बंदावणेदेखील आले तेवढ्यात. बोलता बोलता वैभव पिचडांचा विषय निघाला. वैभव पिचड अकोल्याचे आमदार. अकोला संगमनेरपासून अवघ्या वीसएक किलोमिटर अंतरावर. पिचडांचा विषय निघाला व मी चमकलो. कारण काय? तर वैभव माझा वर्गमित्र. नाशिकच्या भोसला मिलिटरी स्कूलमधला. पाचवी ते आठवी अशी चार वर्षे एकत्र होतो आम्ही. एकाच वर्गात. हॉस्टेलमध्येही एकत्र. आता त्याची माझी काही जिगरी मैत्री वगैरे नव्हती तेव्हा; मात्र कसलाही दुस्वास वा हेवादावाही नव्हता आम्हा दोघात त्या शाळकरी वयात. वैभव माझ्या आठवणीत का राहिला? आमचं मिलिटरी स्कूल. कडक शिस्त. जरा काही झालं की शिक्षक सडकून काढायचे. वैभवनेही शिक्षकांचा मार खाल्ला त्या काळात; मात्र त्याचं एक वैशिष्ट्य होतं. मधुकरराव पिचड हे त्याचे वडील. ते अगदी आमदार व मंत्रीही असावेत त्या काळात! मात्र वैभवने कधीही त्यांच्याकडे शिक्षकांची तक्रार केली नाही किंवा शाळा सोडली नाही. मधुकर पिचडांनीही या गोष्टीचा बाऊ केला नाही. एकदा तर ते प्रमुख पाहुणे म्हणून आले होते शाळेत तेव्हा. असो.काही पत्रकार मंडळी भेटायला येत होती सरकारी विश्रामगृहात. त्यात दैनिक सकाळचे श्री. नंदकुमार सुर्वे होते. थोड्याच वेळात तिथे मुरारीभाऊ देशपांडे आले. ते संगमनेरमधील प्रसिद्ध कवी. त्यांच्या कविता ‘चपराक’मधून सतत प्रसिद्ध होतात. पाटलांना त्यांनी पाहिलं व खूप आनंदले. ‘चपराक’नं त्यांना ओळख दिली ही त्यांची भावना. ती कृतज्ञता होती. घडाघडा बोलत राहिले ते. त्यांच्या कविता ‘चपराक’मधून यायचा अवकाश, त्यांना महाराष्ट्रभरातून फोन येतात. क्वचित महाराष्ट्राबाहेरूनही येतात. अगदी इंदौर, बडोदा व हैद्राबाद येथूनसुद्धा. मुळातच अतिशय ताकतीचा हा कवी; मात्र ‘चपराक’नं पुढे आणेपर्यंत तो अंधारातच होता. त्यांची बहिणही उत्कृष्ट कविता करते. मुरारीभाऊंनीच हे सांगितलं; मात्र तिच्या कवितांकडेही अद्याप कुणाचं लक्ष नाही.

संगमनेर पत्रकार मंचने आयोजित केलेल्या 'दुष्काळाच्या झळा आणि पत्रकारिता' या विषयावर व्याख्यान देताना 'चपराक'चे संपादक आणि प्रकाशक घनश्याम पाटील.

• 
  

सायंकाळी पाचची वेळ. रेस्टहाऊसमधून खाली आलो. जवळच्या टपरीवर चहा घेतला व कार्यक्रमाच्या नियोजित ठिकाणी गेलो. संगमनेर व्यापारी असोसिएशनची ही नवीन इमारत. संगमनेर रेस्टहाऊसपासून अगदी हाताच्या अंतरावर. ‘संगमनेर पत्रकार मंच’. कार्यक्रमाचे आयोजक होते ते. सुरूवातीला मुरारीभाऊ बोलले. ‘सव्यसाची संपादक’ असा त्यांनी घनश्याम पाटलांचा उल्लेख केला. ‘साहित्यातला अत्यंत दर्दी मनुष्य’ अशीही पावती त्यांनी पाटलांना दिली. ‘‘साहित्याची आवड माणसाला स्वस्थ बसू देत नाही व ‘चपराक’ची टीम साहित्याला वाहिलेली टीम आहे’’ मुरारीभाऊ म्हणाले. ‘‘चुका होणं हे मानवी आहे. पन्नास पन्नास वर्षे पत्रकारितेत घालवलेल्या माणसांनाही अनेक विषय नव्यानं समजून घ्यावे लागतात’’ मुरारीभाऊ पुढे म्हणाले. ‘‘संगमनेरला अनंत फंदी या शाहिराचा वारसा लाभला आहे. हे सांस्कृतिक शहर आहे व इथं सर्वधर्मसमभाव जपला जातो’’ त्यांनी संगमनेरची अशी ओळख करून दिली. व्यासपीठावर ज्येष्ठ पत्रकार श्री. प्रकाश टाकळकर व श्री. प्रकाश कलंत्रीही होते. कलंत्री हे संगमनेर व्यापारी असोसिएशनचे अध्यक्ष . तरूण पोरगा. उमद्या मनाचा. चांगले विचार मांडणारा. त्यांनीच संगमनेर मर्चंटस् को-ऑप. बँकेचं हे सभागृह कार्यक्रमासाठी उपलब्ध करून दिलेलं. गौतम गायकवाड हे संगमनेरमधले आणखी एक पत्रकार. त्यांनी घनश्याम पाटलांची ओळख करून दिली. ‘‘पाटील हे महाराष्ट्रातले वयाने सर्वात लहान असलेले स्वतंत्र संपादक आहेत’’ ते म्हणाले. पाटलांनी दहावीत असतानाच पत्रकारिता सुरू केली होती. तेव्हा ते दै. ‘तरूण भारत’चे पत्रकार होते. गायकवाडांनी हे सांगितलं तेव्हा उपस्थितांची उत्सुकता वाढली. मग पाटील बोलले. विषय होता ‘दुष्काळाच्या झळा व पत्रकारिता’.
गेली पंधरा वर्षे सतत पत्रकारितेत वावरणारे पाटील. वय बत्तीस. त्यांना व्याख्यानासाठी सतत निमंत्रणं येतात. तीही महाराष्ट्राच्या कानाकोपर्‍यातून. पुण्यातल्या मोठमोठ्या शिक्षणसंस्था. त्याही त्यांना आदरानं बोलवतात. ‘‘अन्नधान्याच्या अभावी माणसं, जनावरं मरतात व संस्कारांअभावी मानवता मरते. संगमनेरच्या पत्रकारांनी ही मानवता मरू नये म्हणून छोटं का होईना पाऊल उचललं’’ पाटील म्हणाले. ‘‘मराठवाड्याला चार-चार मुख्यमंत्री मिळाले तरीही मराठवाड्यावर ही वेळ का आली?’’ पाटलांचा प्रश्‍न होता. ‘‘बिहारसाठी पंतप्रधानांनी सव्वाशे कोटींचं पॅकेज जाहीर केलं. मग विदर्भाचं काय? मराठवाड्याचं काय?’’ पाटलांचा पुढचा प्रश्‍न होता. ‘‘शेतकर्‍यांना आर्थिक मदत तात्पुरती मलमपट्टी आहे; मात्र सध्या ती गरजेची आहे’’ पाटील पुढं म्हणाले. ‘‘कर्जमाफी हाही तात्कालिक उपाय आहे. त्यापेक्षा दुष्काळी भागात रोजगार उपलब्ध करून देण्याची गरज आहे’’ पाटलांचं मत होतं. ‘‘दुष्काळावर मात करणार्‍या शेतकर्‍यांच्या बातम्याही समाजापुढं ठेवल्या पाहिजेत’’ पाटील म्हणाले. त्यांचं आणखी एक वाक्य तर फार महत्त्वाचं होतं ‘‘गरजेपेक्षा जास्त पाणी वापरणं हा राष्ट्रद्रोहाचाच गुन्हा ठरवला पाहिजे’’ ते म्हणाले. ‘‘नांगरणी, पेरणी, कोळपणी यासाठी शेतकर्‍याला थेट मदत केली पाहिजे’’ ते पुढं म्हणाले. ‘‘हुंडा घेण्याची प्रथा पूर्णपणे बंद केली पाहिजे’’ त्यांचा हा आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा होता. ‘‘मरण स्वस्त होणं व भाकरी महाग होणं हे चांगल्या लोकशाहीचं लक्षण नाही!’’ त्यांचं आणखी हे एक वाक्य. ते तर हादरवून टाकणारं होतं. शेतकर्‍यांच्या वारंवार होणार्‍या  आत्महत्या. त्या रोखायच्या कशा? त्यासाठी व्यवस्थेचीच नीट झाडाझडती व्हायला हवी असं पाटलांना सुचवायचं होतं.
यावेळी पाटलांनी ‘चपराक प्रकाशन’च्या वतीने दुष्काळनिधी म्हणून पाच हजार रूपये ताबडतोब जाहीर केले. ते तिथल्या तिथं राजाभाऊ वराटांकडे सोपवलेसुद्धा. घनश्याम पाटील मराठवाड्यातले. शेतकरी कुटुंबातले. शेती केलेले. शेतकर्‍यांच्या वाट्याला आलेली सगळी दु:खं भोगलेले.
कार्यक्रमस्थळाहून पुन्हा रेस्टहाऊसवर आलो. आयोजकांनी मांसाहारी जेवणाचा बेत केला होता. पाटलांना हे समजलं. ‘‘मी दुष्काळावर व्याख्यान द्यायला आलो आहे. अशावेळी मांसाहारी जेवणाची मेजवाणी झोडणं बरोबर नाही’’ पाटलांनी आयोजकांना स्वच्छ सांगितलं. ‘‘साधी पोळी भाजी चालेल. नपेक्षा तसंच परत गेलेलं बरं’’ पाटील म्हणाले तेव्हा सगळेच थक्क झाले. संगमनेरच्या पत्रकारांच्या भावना. त्या आम्ही समजू शकत होतो. त्यांचं प्रेम. ते आम्ही समजू शकत होतो; मात्र पाटलांच्या मते जे औचित्याला धरून नाही ते कधीच करायचं नाही. मग रेस्टहाऊसवर साधं का होईना जेवण आम्ही घेतलं. जेवण छान होतं व सगळ्याच पत्रकार बंधूंनी तिथं अगत्यानं काय हवं नको ते पाहिलंसुद्धा. गोरक्ष नेहे, स्थानिक चॅनलच्या एक पत्रकार निलिमा घाटगे, प्रशांत शर्मा, मनोज गाडेकर, रियाज सय्यद, रवी महाले, प्रकाश आरोटे, नगरसेवक कैलास वाकचौरे, शिवसेनेचे शहरप्रमुख अमर कतारी, अमोल वैद्य, शेखर पानसरे, उल्हास पाटील, सुशांत सातपुते, विकास वाव्हळ, अंकुश बुब, गंगाधर शिंदे ही सगळी मंडळी. सगळेच धडपडत होते या  कार्यक्रमाच्या नियोजनासाठी. रात्री जेवणाच्या वेळी यातले बरेचजण रेस्टहाऊसवरसुद्धा जातीनं हजर होते. निघताना सगळे गाडीजवळ जमले. माणसांमधली आपुलकी. ती लगेचच जाणवते. एका क्षणात जाणवते. त्याला वेळ लागत नाही. पत्रकार बांधवात दै. ‘लोकमत’चे रियाज सय्यदही होते. निघण्यापूर्वी आम्ही एकमेकांना प्रेमभरानं मिठीच मारली. रियाज सय्यद हा माणूसच अतिशय प्रेमळ व सज्जन! ‘‘पुढच्या वेळी भंडारदर्‍याला जाऊ. तिथं मुक्काम करू. त्यासाठी मुक्कामाच्या तयारीनंच या’’ राजाभाऊ वराट पुन्हा पुन्हा हेच सांगत होते. हा माणूसही खूपच प्रांजळ. शेवटी वराटांनी बळेबळे दोन हजार रूपये पाटलांच्या हातात ठेवले. ‘‘पेट्रोलसाठी असू दे. खर्च थोडे असतात का तुमचे?’’ ते म्हणाले.
गाडीनं पुण्याचा रस्ता धरला. डोक्यात एकाच गोष्टीनं तुफान माजलेलं. पाटलांनी मांसाहारी जेवण नाकारलं? मी केलं असतं हे? नसतं केलं! अगदी दोनशे टक्के नसतं केलं. मुळात सुचलंच नसतं असलं काही. बुद्धीच चालेना. ‘‘दादा, तू पाच हजार रूपये खिशातून काढून दिलेस. त्याबद्दल आम्हाला एका शब्दानं बोलला नाहीस. एका विशिष्ट गंभीर प्रसंगासाठी आलोय म्हणून ‘नॉनव्हेज’ खायचं नाकारलंस. या गोष्टींसाठी माझा तुला खरोखर सलाम आहे!’’ मी पाटलांना म्हणालो. यावर काहीशा संकोचाने पाटील हसले फक्त. ‘‘सर, आपल्याला महाराष्ट्राच्या प्रत्येक तालुक्यात जायचंय’’ त्यांनी एवढीच प्रतिक्रिया दिली. विचार करत राहिलो मी.
या जगात सर्वश्रेष्ठ गोष्ट कुठली? ‘माणसांचे माणसांशी असलेले ऋणानुबंध’ याइतकी श्रेष्ठ गोष्ट या जगात दुसरी कुठलीही असू शकत नाही हेच खरं!
-महेश मांगले 
संपर्क: ९८२२०७०७८५
हे आमच्याकडे पहिल्यांदाच घडले....!
पाहुणा बोलावून एखादा कार्यक्रम करणे फारच खर्चिक झाले आहे... पाहुण्याची बडदास्त ठेवणे हाच एक कार्यक्रम होऊन बसतो... पाहुण्यांची येण्याजाण्याची व्यवस्था, दिवसभराची शाही बडदास्त आणि महत्त्वाचे म्हणजे त्यांचे मान आणि धन यातच आयोजकांची धावपळ होते...
दुष्काळनिधी व पत्रकारांना मार्गदर्शन करण्यासाठी ‘चपराक’चे संपादक घनश्याम पाटील यांना बोलावले. आम्हीसुद्धा वरील प्रमाणेच तयारीत होतो... पण पाटील यांनी कोणताही बडेजाव दाखवला नाही.. खास ठेप नाही... आणि ऊलट आम्हालाच त्यांनी दुष्काळ निधीसाठी पाच हजार रूपये रोख दिले..
काय बोलणार...? काय प्रतिक्रिया देणार...?
फक्त एवढंच सांगेन, ‘‘हे आमच्याकडे पहिल्यांदाच घडले...’’
- राजा वराट
पत्रकार, दै. ‘सामना’

'खुदा खैर करे...'

• 'तपोभूमी नाशिक'चे प्रकाशन करताना डावीकडून 'चपराक'चे प्रकाशक आणि संपादक घनश्याम पाटील, उद्योजक गिरीश टकले, समीक्षक प्राचार्य श्रीपाल सबनीस, कुलगुरु माणिकराव साळुंखे, आप्पा पोळ आणि लेखक रमेश पडवळ. 

 
  आयी जंजीर की झंकार खुदा खैर करे 
  दिल हुआ किसका गिरफ्तार खुदा खैर करे
मध्यरात्रीची वेळ. पुणे-नाशिक बस वार्‍याच्या वेगानं धावते आहे. कवी समीर नेर्लेकर व मी एका सीटवर बसलोय. त्यांच्याकडच्या छोट्या टेपरेकॉर्डरची एक पिन माझ्या कानात व एक नेर्लेकरांच्या. ’रजिया सुलतान’ या चित्रपटातलं हे गीत मला भूतकाळात घेऊन गेलंय. अगदी शाळकरी वयात हा चित्रपट पाहिलेला.
खूप काळानंतर त्यातली गाणी ऐकण्याचा आलेला हा अनपेक्षित योग! आम्ही सगळे नाशिकला निघालेलो. 'तपोभूमी नाशिक' हे 'चपराक प्रकाशन'चं सहासष्टावं पुस्तक. त्याच्या लोकार्पणाचा सोहळा होता नाशिकला. प्रकाशक व संपादक घनश्याम पाटील, कवी माधव गिर, तुषार उथळे पाटील, नेर्लेकर व मी. रात्री दहा वाजता बस पकडली आम्ही. त्या आधी सर्वांना जेवायला घालायला पाटील विसरले नव्हते. त्यांचा हा नेहमीचाच शिरस्ता!! ‘भूक लागली आहे, चहाची तल्लफ झालीय’ असं त्यांना कधीही सांगावं लागत नाही. असो. रात्रीचा प्रवास. बसचा. झोपेचं नाव नाही. मग नेर्लेकरांनी त्यांच्याकडचा गाण्याचा खजिना उघडला. 'हे घाला कानात’ म्हणत एक पिन त्यांनी माझ्याकडे दिली.
जाने ये कौन मेरी रुह को छूकर गुजरा
इक कयामत हुई बेदार खुदा खैर करे
‘‘बेदार म्हणजे जागरुक होणे किंवा जागे होणे. कयामत म्हणजे वादळ.’’ नेर्लेकर खुलासा करतात. मग ते या विलक्षण गाण्याचा इतिहास सांगतात. जां निसार अख्तरनं लिहिलेलं हे गीत. संगीतकार खय्याम. गायक कब्बन मिर्झा. हा चित्रपट काढला होता कमल अमरोही यांनी. हा कब्बन मिर्झा कुठला तर चक्क पाकिस्तानमधला! अमरोहींना दमदार अशा पहाडी आवाजाचा गायक हवा होता. हा शोध घेत ते पाकिस्तानमध्ये गेले. एक दिवस चक्क रस्त्यावर कब्बन गाताना दिसला त्यांना. उचलला सरळ त्याला व घेऊन आले इकडे. नेर्लेकर सांगत असतात. मी आश्चर्यानं ऐकत असतो.
   लम्हा लम्हा मेरी आँखोमें खिंचा जाती है
   इक चमकती हुई तलवार खुदा खैर करे
   काळ आमच्यासाठी थांबलेला असतो.
   खून दिल का ना चला जाये कही आँखोंसे
   हो ना जाये कही इजहार खुदा खैर करे
  ‘‘तुमच्याकडे याच चित्रपटातलं 'हे दिले नादॉं’ हे गाणं आहे का ? असेल तर ऐकवता का जरा?’’ माझी अधाशी विनंती. नेर्लेकर पाहतात. त्यांच्याकडे त्या गाण्याचा फक्त मुखडा असतो. खूप निराशा होते; मात्र त्यांच्या खजिन्यात बरीच हिरे माणकं असतात. मग असाच एक हिरा ते बाहेर काढतात.
    इस मोड से जाते है
    कुछ सुस्त कदम रस्ते, कुछ तेज कदम राहे
    पत्थर की हवेली को, शीशे के घरोंदो में
    तिनकोंके नशेमन तक, इस मोडसे जाते है।
चित्रपट ‘आँधी’. गीतकार गुलजार. संगीत आर. डी. बर्मन, गायक किशोर कुमार व लतादीदी. हा चित्रपट संपुर्ण पाहिल्याचं आठवत नाही. अधलेमधले प्रसंग पाहिलेले, मात्र त्या प्रसंगांचंच मनावर प्रचंड गारुड!! तो संजीवकुमार व ती सुचित्रा सेन! कसं विसरायचं या दोघांना? काय म्हणतोय तो तिला?
   आँधी की तरह उडकर, एक राह गुजरती है
   शरमाती हुई कोई, कदमोंसे उतरती है
   इन रेशमी राहो में, एक राह तो वो होगी
   तुम तक जो पहुँचती है, इस मोडसे जाते है
   यावर तिचं उत्तर
   एक दूर से आती है, पास आके पलटती है
   एक राह अकेली सी, रुकती है ना चलती है
   ये सोच के बैठी हूँ, एक राह तो वो होगी
   तुम तक जो पहुँचती है, इस मोड से जाते है
नेर्लेकरांकडे अनेक मराठी हिरेमाणकंही असतातच. मग ते त्यांच्याकडे वळतात.
   प्रीतीचं झुळझुळ पाणी, वार्‍याची मंजुळ गाणी
   रोमांच सर्वांगी, गेले मी वाहूनी
   गायक शैलेंद्र सिंग. गायिका उषा मंगेशकर. ‘‘हा शैलेंद्र सिंग कोण माहितीये का? ’बॉबी’ चित्रपटातलं ’मै शायर तो नहीं’ हे गाणे म्हटलेला.’’ नेर्लेकर. बापरे! एकेक आश्चर्यच! मी नकळत उद्गारतो. एका अमराठी गायकाच्या तोंडी काय शब्द आले आहेत!

   हा जीव वेडा होई थोडा थोडा
   वेड्या मनाचा बेफाम् घोडा
   दौडत आला सखे तुझा बंदा
   चल प्रेमाचा रंगू दे विडा
  यावर तिची प्रतिक्रिया
   मी धुंद झाले मन मोर डोले
   पिसार्‍यातूनी हे खुणावित डोळे
   डोळ्यात जाळे खुळी मीच झाले
   स्वप्न फुलोरा मनात झुले.
   प्रीतीचं झुळझुळ पाणी, वार्‍याची मंजुळ गाणी
   ‘‘लता-आशा पेक्षा उषा कुठे कमी आहे सांगा मला?’’ नेर्लेकर बॉंबच टाकतात. मी अवाक ! तथ्य जाणवत रहातं त्यांच्या बोलण्यातलं. मधला चहाचा वेळ सोडला तर गाण्यांची ही मैफल सलग तीन एक तास सुरु असते. नाशिक कधी आलं ते कळतही नाही.
दि. 9 जुलै. पहाटे साधारण तीनची वेळ. नाशिकमध्ये उतरलो. 'तपोभूमी नाशिक’चे लेखक रमेश पडवळ. उमदा माणूस. प्रांजळ  व मेहनती! ते स्टँडवर घ्यायला आले होते. तिथून रिक्षा. सरळ पडवळांच्या घरापर्यंत. महालक्ष्मीनगरला पडवळांचा फ्लॅट आहे. पडवळांच्या पत्नी संगीता. कमालीचा मनमिळावू व बोलघेवडा त्यांचा स्वभाव! त्यामुळे घरी पोहचताच गप्पा रंगल्या. पहाटे पाच साडेपाचला डोळा लागला. सात साडेसातला जाग. सकाळी सकाळी चहाची सवय, पण वहिनी आपुलकीनं अखंड बोलतच होत्या. मग घनश्याम पाटलांनी प्रेमळ विनंती केली. ‘‘वहिनी, चहा.’’ चहा झाला. थोड्या वेळानं अप्रतिम पोहे! पुस्तकाच्या लोकार्पणाचा कार्यक्रम संध्याकाळी होता. स्थळ होतं कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान स्मारक. हे स्थळ पाहण्याची उत्सुकताही खूप होती. त्याआधी थोडं फिरायचं ठरलं. मग तिथं लेखक संजय वाघ देखील आले. संजय वाघ हे ‘चपराक’ टीमचेच लेखक! एक चांगला मित्र! ते ‘लोकमत’ मध्ये आहेत. आम्हाला आणखी एक अतिशय महत्त्वाची भेट घ्यायची होती. सुप्रसिद्ध लेखिका व भाषांतरकार अपर्णा वेलणकर यांची. त्याआधी पडवळांनी आग्रहानं पांडवलेणी पहायला नेलं. नाशिक हे शहरच सुंदर! प्रेमात पडावं असं. पडवळांच्या पुस्तकात तर एक श्लोकच दिलाय.
    पंचवट्यां पंच रत्नानि, सदासुख प्रदानिही
    गोदावरी कपालेशो, रामो वायुस्तपोवन
गोदावरी नदी, कपालेश्वराचं मंदिर, प्रभु श्रीरामचंद्राचं काही काळ वास्तव्य, तपोवन या सगळ्या गोष्टींमुळे नाशिकमध्ये विसावण्यासाठी माणसं आतुर होतात, असा या श्लोकाचा अर्थ. यात पांडवलेणीचाही समावेश करायला हवा. महालक्ष्मीनगरपासून पांडवलेणीपर्यंत कारनं गेलो. पडवळांनी कारची सोय केलेली. उंच डोंगरात कोरलेली ही लेणी. पुण्यातील पर्वतीच. भारतातल्या लेणी जैन, बौद्ध व वैदिक (हिंदू) धर्मियांनी कोरलेल्या आहेत. त्यात बौद्धधार्मियांच्या लेण्यांची संख्या सर्वात जास्त. डोंगर चढून जाताना पडवळ या लेण्यांचा सगळा इतिहासच सांगत होते. पांडवलेणी ही सुद्धा बौद्धलेणीच. तिचा पांडवांशी काही संबंध नाही. बौद्ध भिक्खु या लेण्यांमध्ये राहत. अखंड पाषाणात कोरलेल्या या लेण्यात अनेक गुहा आहेत. पडवळांनी या सगळ्या गुहा फिरुन दाखवल्या. इथलं शिल्पकाम खूपच सुंदर! गुहा क्र. 2 मध्ये बुद्ध व बोधिसत्वाच्या मूर्ती आहेतच शिवाय महादेवाची पिंड व नंदीदेखील कोरलेले आहेत. उडत असलेला मारूती सुद्धा. हा आश्चर्यकारकच प्रकार आहे. ‘‘या गोष्टी बौद्धांनी कोरलेल्या नाहीत. इ. स. सोळाशेनंतर या गोष्टी तिथं कोरल्या गेल्या’’ पडवळ म्हणतात. या लेण्यासंदर्भात पडवळांना कुठलाही प्रश्न विचारा, उत्तर हजर. लेण्यांवरुन संपूर्ण नाशिक शहर नजरेस पडतं. पर्वतीवरुन पुणं दिसतं अगदी तसंच. लेण्यांच्या इथं आमचं छोटं कविसंमेलनही झालं. स्वच्छ, मोकळी हवा वाहत होती. हलका पाऊस. समोर खाली नाशिक-मंबई हायवे अखंड वहात होता. पांडवलेणीच्या पायथ्यालाच एक प्रचंड बौद्ध स्तुप आहे. अर्थात तो अगदी अलीकडे बांधलाय. त्यात बुद्धाची प्रचंड मूर्ती! शंकराच्या मंदिरात घुमतो तसा आतमध्ये हलक्या आवाजाचाही नाद घुमत होता. इथं बुद्धाची चित्रं आहेत. त्या चित्रांसह बुद्धाचा सगळा इतिहासच इथं सांगितलाय. गौतम बुद्ध नेमका होता कसा? तर त्याच्या स्वभावाची व शरीराची सगळी वैशिष्ट्यच इथं सांगितली आहेत. उदा. बुद्ध अजाणूबाहू होता वगैरे. इथून दादासाहेब फाळके स्मारक जवळच होतं. मात्र वेळेअभावी ते पाहता आलं नाही. लेखिका अपर्णा वेलणकरांनी भेटीची वेळ दिलेली.
दुपारी साधारण बाराचा सुमार. संजय वाघ हे आम्हाला लोकमत कार्यालयात घेऊन गेले. 'लोकमत’च हे प्रशस्त कार्यालय. त्यांचा प्रेसही (छापखाना) तिथंच आहे. वाघांनी तो प्रेस व सगळं कार्यालय फिरुन दाखवलं. कार्यालय पाहून आम्ही आवारात आलो तोच एक कार मुख्य प्रवेशद्वारातून सफाईदारपणे आत आली. ‘‘आल्या अपर्णा मॅडम’’, वाघ उद्गारले. ड्रायव्हिंग सीटवर एक चाळीशीची महिला ओझरती दिसलीच होती. त्याच अपर्णा वेलणकर. मराठी साहित्यात मुशाफिरी करणार्‍यांना हे नाव नवीन नाही. अत्यंत ताकतीची भाषांतरकार. बाईंनी ‘गॉड ऑफ स्मॉल थिंग्ज’च मराठीत भाषांतर केलं. त्याला ’साहित्य अकादमी’ पुरस्कार मिळाला. त्यांचं गाजलेलं भाषांतर म्हणजे ’शांताराम’. शांताराम ही मूळ नऊशे पानी आत्मचरित्रात्मक कादंबरी. जगभरातल्या तीसपेक्षा अधिक भाषात तिचं भाषांतर झालेलं. पन्नासएक लाख प्रती या सर्व भाषात विकल्या गेलेल्या. ग्रेगरी डेविड रॉबर्टस् हा 'शांताराम’ चा लेखक. मूळचा ऑस्ट्रेलियन. या ग्रेगरीचं हे आत्मचरित्रच आहे. अपर्णानं रसरशीत भाषांतर केलं शांतारामचं. तब्बल चौदाशे पानांचं भाषांतर. मी तीनदा वाचलं हे भाषांतर. घनश्याम पाटलांनी एक दोन रात्रीतच ’शांताराम’ चा फडशा पाडला. एक साधी चूक दाखवता येणार नाही या भाषांतरात. पहिल्यांदा भाषांतर वाचलं तेव्हाच चाट पडलो होतो. मूळ आत्मचरित्र भन्नाटच आहे. त्यात जीव ओतून केलेलं सहज सुंदर भाषांतर! दुधात साखर! त्याचवेळी अपर्णा मॅडमना चारचार पानी पत्रं लिहिली होती. त्यांना भेटण्यासाठी नाशिकमध्ये पायपीटही केली होती. मात्र त्यावेळी योग आला नाही. यावेळी घनश्याम पाटलांना मी आग्रहानं सांगितलं होतं, ‘‘अपर्णा मॅडमच्या भेटीशिवाय परत यायचंच नाही दादा.’’ पाटलांनी सूत्रं फिरवली. संजय वाघांना त्यांनी ही बाब सांगितली. अपर्णा मॅडम वाघांच्या 'दै.लोकमत’ मधील ज्येष्ठ सहकारी. त्यामुळं भेटीचा योग आला. 'दै. लोकमत’च्या प्रशस्त कार्यालयातील मिटींग हॉल किंवा कॉन्फरन्स रुम म्हणूया! अपर्णा मॅडम व संजय वाघ आम्हाला तिथं घेऊन गेले. आम्हाला पाहताच 'या या’ म्हणत अपर्णानं उमदेपणानं स्वागत केलंच होतं. त्यामुळं मनावरचं दडपण गेलं. कॉन्फरन्स रुममध्ये छान गप्पांना सुरुवात झाली. ‘‘मित्र कसा आहे तुमचा?’’ मी त्यांना पहिलाच प्रश्न केला. ‘‘मित्र? कोण?’’ त्यांच्या चेहर्‍यावर थोडे प्रश्नचिन्ह उमटलं. ‘‘ग्रेगरी डेविड रॉर्बटस.’’ मी. ‘‘हां. तो होय! तो काय, मजेत आहे तो.’’ त्या प्रसन्नपणे उद्गारल्या. अपर्णा मॅडमनं 'शांताराम’चं भाषांतर केलं व ग्रेगरी त्यांचा मित्र झाला. ग्रेगरीची 'शांताराम’ मुंबईच्या अंडरवर्ल्डवर आहे; मात्र त्याचा राजकारणाचा अभ्यासही तुफान! अगदी भारताचं राजकारण, आंतरराष्ट्रीय राजकारण तो उत्तम जाणतो. ‘शांताराम’मध्ये हे सगळं काही आलंय. अपर्णादेखील पत्रकार. जागतिक घडामोडींचं देखील उत्तम भान असलेली! त्यामुळं दोघांचं मैत्र जुळलं यात आश्यर्य काहीच नाही. ‘‘शांताराम आता दुसर्‍यांदा वाचतोय’’ घनश्याम पाटील म्हणाले तशा अपर्णा खुलल्या. ‘शांताराम’बद्दल भरभरुन बोलू लागल्या. आम्ही त्यांना ’शॅडो ऑफ माउंटन’ बद्दल छेडलं. हा ’शांताराम’चा पुढील भाग. ‘‘ग्रेगरी आता सारखा आग्रह करतोय. ’शॅडो ऑफ माउंटन’चं भाषांतर तुच कर म्हणून.’’ त्या म्हणाल्या. ‘‘मात्र ‘शॅडो ऑफ माउंटन’ हा शांतारामचा पुढचा भाग नाही. तो शांतारामच्या आधीचा भाग आहे.’’ त्या म्हणाल्या. ‘‘शक्य तितक्या लवकर त्याचं भाषांतर करा मॅडम. आम्ही वाट पाहतोय अक्षरशः’’ मी म्हणालो. ‘‘ग्रेगरीला एकदा भेटायची इच्छा आहे. एकदा पाय धरायचेत त्याचे.’’ मी पुढं म्हणालो. ‘‘बघूया त्याला पुण्याला वगैरे आणता आलं तर. मुंबईत तर येतच असतो तो.’’ त्या म्हणाल्या. तेवढ्यात चहा आला. नेर्लेकरांनी जुनी ओळख सांगितली. ‘‘मला वाटतंच होतं तुम्हाला कुठंतरी भेटल्याचं.’’ अपर्णा मॅडम म्हणाल्या. शेवटी घनश्याम पाटलांनी केलेला फोटोचा आग्रहही त्यांनी हसत हसत मान्य केला. अपर्णा मॅडमची ही भेट घडवून आणल्याबद्दल मी संजय वाघ व घनश्याम पाटलांचे आभार मानत राहिलो. ‘‘सर, तुम्हाला आता ग्रेगरी डेव्हिड रॉबर्टस्ची सुध्दा भेट घालून देतो.’’ पाटील म्हणाले. भारावलो. कित्येक वर्षे साहित्याचा अभ्यास करतोय. त्याचं महत्त्व घनश्याम पाटलांइतकं कुणी जाणलं असेल काय? मनात प्रश्न आला. दैवाचे आभार मानत राहिलो.
 

लोकमत कार्यालयातून बाहेर पडलो. ‘‘इथं आलोच आहे तर त्र्यंबकेश्वरला जाऊया.’’ घनश्याम पाटील म्हणाले. मलाही तो खूप चांगला संकेत वाटला. गाडी त्र्यंबकेश्वराकडे वळली. वाघांनी तिथं फोन केला. तिथले माजी उपनगराध्यक्ष भेटले. त्यांनी तातडीनं दर्शन होईल अशी व्यवस्था केली. त्या त्र्यंबकेश्वरानेच आयुष्यात हे सुंदर योग आणले होते. आम्ही त्याच्यापुढं नतमस्तक झालो.
त्र्यंबकेश्वराहून रमेश पडवळांच्या घरी आलो तर संगीता वहिनींनी सगळ्यांचा स्वयंपाक करुन ठेवलेला. पुण्याहून डॉ. श्रीपाल सबनीस, सौ. ललीता सबनीस, महादेव कोरे, मोरेश्‍वर ब्रह्मे काका ही मंडळी कारनं आलेली. सबनीस सर उत्तम कांबळ्यांना भेटायला गेले होते. आम्ही जेवण उरकलं. सुमारे दहा जणांचा स्वयंयाक! बाकीचीही काम! त्यात दोन लहान मुलं! मात्र संगीता वहिनींचा आनंद मनात मावत नव्हता. त्यांच्या नवर्‍यानं नाशिक शहरावर अत्यंत अभ्यासपूर्ण पुस्तक लिहिलं होतं. अत्यंत सुंदर शैलीत लिहिलं होतं. त्याचं लोकार्पण होणार होतं. त्यापुढं सगळे कष्ट त्यांना हलके वाटत होते.
संध्याकाळी पाचची वेळ. पडवळांच्या घरातून आम्ही बाहेर पडलो. डॉ. सबनीस, सौ. सबनीस, नेर्लेकर, पाटील व मी एका कारमध्ये होतो. कुसुमाग्रज प्रतिष्ठान स्मारकाकडे कार निघाली. जाताना माझी शाळा दिसली. भोसला मिलिटरी स्कूल. चार वर्ष होतो या शाळेत हॉस्टेलमध्ये. नाशिकशी असलेले हे जुने ऋणानुबंध!! त्यावेळी कुसुमाग्रजही नाशिकमध्येच होते; मात्र त्यांना भेटण्याचा योग कधीच आला नाही. आज ते असते तर कदाचित त्यांच्याच हस्ते या पुस्तकाचं लोकार्पण झालं असतं. असो.
कुसुमाग्रज प्रतिष्ठानमध्ये आम्ही आलो. ती टूमदार वास्तू पाहून खूश झालो. अभ्यासिका, ग्रंथालय, प्रकाशन किंवा इतर साहित्यिक कार्यक्रमांसाठी असलेले हॉल, कँटीन अशा सुविधांनी युक्त असं हे कुसुमाग्रज स्मारक. साहित्याचा कुठलाही अभ्यासक खुश होईल असं तिथलं प्रसन्न वातावरण सुध्दा!
आमचा प्रकाशनाचा कार्यक्रम होता त्या हॉलमध्ये वेळेआधी आम्ही पोहोचलो होतो. थोडीफार पूर्वतयारी केली. कार्यक्रम सुरू व्हायला थोडा अवधी होता. तेवढ्या वेळात महादेव कोरे हे माझ्याशी नारायण सुर्वेंच्या कवितांवर बोलत राहिले. सुर्वेंच्या कवितांवर ते छान बोलतात. साडेसहाच्या आसपास कार्यक्रमाला सुुरुवात झाली. व्यासपीठावर यशवंतराव चव्हाण विद्यापीठाचे कुलगुरु डॉ. माणिकराव साळुंखे, अभ्यासक गिरीश टकले, डॉ. श्रीपाल सबनीस, रमेश पडवळ ही सगळी मंडळी होती. सुरुवातीला घनश्याम पाटील बोलले. पाटलांनी ’चपराक’च्या माध्यमातून असंख्य माणसं जोडली आहेत. चांद्यापासून बांद्यापर्यंत महाराष्ट्र जोडला आहे. पडवळांचंच उदाहरण घेऊ. ’तपोभूमी नाशिक’ हे आपलं पुस्तक घेऊन पडवळांनी अनेकांचे उंबरे झिजवले. इतकं सुंदर लेखन; मात्र प्रत्येक ठिकाणी  वाईट वागणूक मिळाली. एका राजकीय पुढार्‍यानं तर त्यांचा अपमानच केला. पडवळ पाटलांना कुठं भेटले? तर घुमानच्या साहित्य संमेलनात! तिथं त्यांनी त्यांची वेदना पाटलांना बोलून दाखवली. ‘‘तुमच लेखन पाठवून द्या. मला आवडलं तर नक्की छापेन.’’ पाटलांनी शब्द दिला. पडवळांनी ते पाठवलं. पाटलांनी ते सर्व एका रात्रीत वाचून काढलं. ताबडतोब होकार कळवला. पैशांची जुळवाजुळव केली. लेखकाकडून एक नवा रुपयाही न घेता रात्रंदिवस मेहनत घेतली. पुस्तक तयार केलं. ’चपराक  प्रकाशन’चा झेंडा पाटलांनी नाशिकमध्ये रोवला तो असा. वयाच्या अवघ्या तिशीत कुठला तरुण असा प्रकाशक होतो? किंवा अशी निर्णयक्षमता व तडफ दाखवतो? पाटलांचं हे काम व त्याचं महत्व महाराष्ट्राला आज ना उद्या कळणारच आहे. गरज आहे ती इतरांनी यापासून काही शिकण्याची. कार्यक्रमातलं पाटलांचं मनोगतही सुंदर होतं. त्यांचे वडील वसंतराव पाटीलही कार्यक्रमाला हजर होते. ’पूत्र व्हावा ऐसा गुंडा ज्याचा महाराष्ट्रभर झेडा!’ असो. डॉ. सबनीसांनी पुस्तकाची माहिती सांगितली. सबनीसांचं एक सुंदर वैशिष्ट्य आहे. चांगल्या लेखकांचं हा ज्येष्ठ समीक्षक अतिशय मनमोकळेपणे कौतुक करतो. कौतुक करताना काहीही हातचं राखून ठेवत नाही. त्यांनी पडवळांना प्रोत्साहन दिलं. त्याआधी गिरीश टकले बोलले. गिरीशजी हा माणूस साक्षात बृहस्पती आहे! प्रकांड पंडित! त्यांनी नाशिकचा सगळा इतिहास सोप्या व ओघवत्या भाषेत सांगितला. पडवळांचे एक मार्गदर्शक आप्पा पोळ. ते देखील व्यासपीठावर होते. त्यांचंही मनोगत झालं. अगदी थोडकं, मात्र भावपूर्ण बोलले ते. मग पडवळांनी आपल्या भावना व्यक्त केल्या. अभ्यासपूर्ण बोलले ते सुद्धा. त्यांची एक मागणी त्यांनी डॉ. साळुख्यांकडे व्यक्त केली. नाशिकच्या संदर्भातील जुनी कागदपत्र एकत्रपणे जतन करण्यासाठी कुलगुरू म्हणून साळुंखे सरांनी पुढाकार घ्यावा, अशी ती मागणी. साळुंख्यांनी ती मान्य केली. साळुंख्यांचं ंव्यक्तिमत्वही गोड व लोभस! एखाद्या लहान मुलासारखं. तेही दिलखुलास बोलले व एका सुंदर कार्यक्रमाची सांगता झाली.
कार्यक्रम संपला. मी व नेर्लेकरांनी आधी गिरीश टकल्यांना गाठलं. ’टकले ज्वेलर्स’हे नाशिकमधलं प्रसिद्ध नाव. ज्वेलरीचा व्यवसाय सांभाळून हा माणूस अफाट अभ्यास करतो. अफाट म्हणजे किती? तर त्यांच्या घरात पंधरा हजार ग्रंथ आहेत! अनेक महत्त्वाच्या शेकडो चित्रफिती आहेत! भारत-चीन संबंध, दुसरं महायुद्ध, पानिपतचं युद्ध अशा विषयांवर ते तासंनतास बोलतात. ‘नेताजी सुभाषचंद्र बोस’ हा आणखी एक त्यांच्या अभ्यासाचा विषय. इतकं असून पाय जमिनीवर असलेला हा माणूस! ‘‘सर, तुमच्यासारखी विद्वत्ता पुण्यातसुुद्धा फारशी पहायला मिळत नाही.’’ मी त्यांना म्हणालो. ‘‘आम्हालाही बरं वाटतं पुणेकरांनी कौतुक केल्यावर.’’ ते निष्पापपणे हसत म्हणाले. टकले सर कार्यक्रमानंतर बराच वेळ आमच्याशी बोलत राहिले. त्यांचा नंबर घेतला व त्यांनीही तो मोकळेपणानं दिला. जगभर फिरलेला व नुकताच जर्मनीला जाऊन आलेला हा माणूस; मात्र ’केव्हाही आलात नाशिकमध्ये तर भेटा’ असं सांगायला विसरला नाही.
रात्री घनश्याम पाटलांनी सर्वांना हॉटेलमध्ये जेवण दिलं. वय तरी किती असं या माणसाचं; मात्र मनाचा हा मोठेपणा यानं आणला कुठून? मी विचार करत राहिलो. रात्री अकराच्या दरम्यान आमच्या कारनं पुण्याचा रस्ता धरला. हे सगळं नीट घडावं म्हणून पाटलांनी आपलं तन, मन, धन पणाला लावलं. त्यामुळंच गिरीश टकले, अपर्णा वेलणकर, डॉ. माणिकराव साळुखे, संजय वाघ, रमेश पडवळ अशी सोन्यासारखी माणसं कमवून आम्ही पुण्याला परतलो होतो. मनात असलीच तर एक भावना होती,'
'खुदा खैर करे...'
- महेश मांगले, पुणे 
९८२२०७०७८५